मंगळावर स्वारी

  • मंगळावर स्वारी

    By Wayam Magazine, On 12th April 2021, Children Magazine

    आमचं अंतराळयान आता पृथ्वीपासून कितीतरी प्रकाशवर्ष अंतरावर पोचलं होतं. यानात आम्ही पाचजण होतो. मी स्वतः यानाचा कप्तान अपूर्व, आमच्या तब्येतीची काळजी घेणारा डॉक्टर अमेय शर्मा, खगोलवैज्ञानिक मधुरा अय्यर, रसायनशास्त्रज्ञ आशय गोडबोले, आणि जीवशास्त्रज्ञ अमृता जोशी. ज्या ग्रहावर माणसाला वस्ती करता येईल असा ग्रह शोधून काढायच्या मोहिमेवर आम्ही निघालो होतो. म्हणजे थोडक्यात पृथ्वीसारखा ग्रह शोधायला. आजवर २७ ग्रहांची पाहणी आम्ही केली होती. पण कोणताच ग्रह राहण्यासाठी योग्य वाटला नव्हता. कधी तो ग्रह अतिशय थंड असायचा, तर कधी भयानक उष्ण! काही वेळा ग्रहाच्या वातावरणात ऑक्सिजनच नसायचा, तर कधी तिथला हवेचा दाब इतका प्रचंड असायचा की त्यावर वस्ती करणं अशक्य व्हावं. एका ग्रहाच्या बाबतीत बाकी सगळं ठीक होतं, पण तिथले प्राणी आकारानं फार मोठे आणि हिंस्र होते. आणि त्यात आणखी भर म्हणजे त्यांना पंख असल्यामुळे ते उडू शकत. त्यांचा हल्ला आकाशातून कधी होईल ते सांगता येत नसे. ते पाहून आम्हीच तिथून काढता पाय घेतला होता. परग्रहावरची जीवसृष्टी आपल्या कल्पनेपेक्षाही विचित्र असते, हेच खरं.

    शर्मिष्ठा तार्‍याच्या भोवती फिरणारा हा नवीन ग्रह मात्र आम्हाला सर्वच दृष्टींनी आदर्श वाटत होता. त्याचं तापमान, हवामान, गुरुत्वाकर्षण सगळंच पृथ्वीशी मिळतंजुळतं होतं. आणि मुख्य म्हणजे या ग्रहावर प्राणीच नव्हते. निदान मोठ्या आकाराचे तरी नव्हते. ग्रहाभोवती जवळून अनेक प्रदक्षिणा घालताना दुर्बिणीतून पाहून मधुरानं त्याची खात्री करून घेतली होती. ग्रहावर वनस्पती मुबलक होत्या. मोठी झाडं नव्हती, पण पाचूच्या हिरव्यागार रंगाचं गवत सगळीकडे डोलत होतं.

    अशाच एका गवताने भरलेल्या कुरणाच्या मधोमध मी आमचं यान अलगद उतरवलं. वातावरणात कुठलेही विषारी वायु नाहीत याची आशयनं खात्री करून घेतली. यानाचं दार उघडलं आणि खाली उतरायला शिडी लावली. चार पायर्‍या खाली उतरलो आणि खाली पहिलं तो काय?...आम्हाला जोरदार धक्काच बसला.

    यानाच्या भोवतालचं गवत पार नाहीसं झालं होतं. एका वैराण माळावर यान उभं होतं. आसपास कुठंही गवताचा मागमूस नव्हता. हा काय चमत्कार? यान तर मी गवताच्या कुराणात उतरवलं होतं.

    आम्हाला पहिल्यांदा वाटलं की यानाच्या इंजिनच्या उष्णतेनं गवत जळून गेलं असेल. पण तसं नव्हतं. जळल्याच्या काहीच खुणा नव्हत्या. कुणीतरी मुळासकट गवत उपटून न्यावं आणि यान उतरायला छान साफसूफ जागा करावी तसं दिसत होतं. हा काय प्रकार असावा याचा विचार करत मी आणखी एक पायरी खाली उतरलो. माझ्या पाठोपाठ अमेय उतरत होता आणि त्यानंतर अमृता आणि मधुरा. ‘`“थांबा’’”, अमृताने आम्हाला थांबवले. ती बोटाने काहीतरी दाखवीत होती, “``अपूर्व, ते बघ.’’ ”

    ती दाखवत होती त्या दिशेला आम्ही पहिलं. आमच्या यानाची भलीमोठी सावली जमिनीवर पडली होती. त्या सावलीत गवत अजिबात दिसत नव्हतं. आजूबाजूला हिरवळ होती. सावलीतलं गवत तेवढं रहस्यमय रीतीनं नाहीसं झालं होतं. “हे कसं शक्य आहे?”, अमेय म्हणाला. “मगाशी पहिलं तर तिथं गवत होतं”. “हो, ना”, मी म्हणालो. “कुठं गेलं ते अचानक? पळून तर नाही ना गेलं?”

    “या ग्रहावरचं गवत चालू शकतं की काय?”, मधुरानं शंका काढली. “``हो, तसंच दिसतंय. ते बघा”,’’ अमृता म्हणाली, “``आपल्या भोवतीचं गवत परत येतंय”.’’

    तिने सांगितलं ते खरं होतं. आमच्या भोवतालचं बिनगवताचं वर्तुळ हळूहळू लहान होत होतं. आम्ही नीट निरखून पहिलं. वर्तुळाच्या कडेवर असलेलं ‘गवत’ उड्या मारत हळूहळू आत येत होतं. आम्ही धीर करून त्याच्या जवळ जाऊन पहिलं. ते गवत नव्हतं. वीतभर आकाराचे हिरवे किडे होते. टोळासारखे! पण त्यांना पंख किंवा पाय नव्हते. त्यांची हालचाल करायची पद्धतही अगदी वेगळीच होती. ते अंगाची स्प्रिंगसारखी गुंडाळी करून घेत आणि मग एकदम सोडून देत. त्यामुळे ताणलेला रबरबॅंड एकदम सोडून दिला की जसा दूर फेकला जातो, तसे ते दूर फेकले जात.

    “``बापरे!, म्हणजे सगळीकडे दिसणारं हे हिरवेगार गवत म्हणजे हिरव्या किड्यांचा समूह आहे की काय? ईss”, मधुरा किंचाळली. आम्ही सगळेच शहरलो. “``हे किडे विषारी तर नसतील?”, अमेय म्हणाला, “अमृता, तुला सांगता येईल?”

    “``मी सांगतो ना’’”, आशय म्हणाला, “``अमृता, हे किडे एखाद्या बाटलीत घालून आपण यानात घेऊन जाऊया. मी टेस्ट करून सांगेन, विषारी आहेत की नाहीत ते.”’’

    गवताच्या पात्यासारखे दिसणारे दोन-तीन किडे पकडून, एका बाटलीत घालून आम्ही आणले. त्यांचं पृथक्करण करून आशय विजयी स्वरात म्हणाला, ``“संपूर्णपणे बिनविषारी. त्यांच्यापासून काहीही धोका नाही. त्यांच्या शरीरात क्लोरोफिल आहे. सूर्यप्रकाशापासून अन्न तयार करणारं हरितद्रव्य. म्हणून ते हिरवे दिसताहेत. खरं सांगायचं तर अंगात क्लोरोफिल असलेले कीटक मी प्रथमच बघतोय”.’’

    “``पण खरं तर ते किडे नाहीतच,’’” अमृता म्हणाली, ``“ती पानं आहेत. झाडाची पानं. त्यांना तोंड नाही. पचनसंस्था नाही. मेंदू नाही. त्यांना किडे नाही म्हणता येणार. ती पानंच आहेत. आपल्या यानाची सावली पडली होती ना, त्या भागातली पानं तिथं सूर्यप्रकाश नसल्यामुळे अन्न बनवता येत नाही म्हणून सावलीतून दूर गेली”.’’ “``चल, काहीतरीच काय?”, मधुरानं नाक उडवलं, “``ही जर झाडाची पानं आहेत तर ती हालचाल कशी करू शकतील?’’” “``का? पृथ्वीवरसुद्धा हालचाल करू शकणार्‍या वनस्पती आहेतच की. लाजाळूचं झाड नाही का हात लावला की पानं मिटून घेत?’’”, अमृतानं स्पष्टीकरण दिलं, “``काही काही वनस्पती तर फुलांवर कीटक बसले की त्यांना गट्टसुद्धा करतात”.’’ “``हे बाकी खरं’’”, अमेयनं मान डोलावली.

    “``आपलं यान उतरलं त्याच्या भोवती ते बिनगवताचं वर्तुळ कसं तयार झालं ते कळलं मला’’”, मी म्हणालो, “``ते उतरत होतं तेव्हा खालच्या भागातली पानं उष्णतेपासून दूर पळाली. म्हणून ते गवत नसलेलं वर्तुळ तयार झालं. मग जेव्हा इंजिन बंद झालं आणि भोवतालची जमीन थंड झाली तेव्हा ती पानं पुन्हा जवळ यायला लागली.’’” “``पण त्यांना जर मेंदू नाही तर उष्णतेपासून दूर पळायचं किंवा सावलीतून दूर व्हायचं त्यांना कसं कळतं?”, मधुरानं नवीन शंका काढली.

    “``पृथ्वीवरच्या झाडांना सूर्यप्रकाशाच्या दिशेनं जायचं जसं कळतं, तसंच”,’’ अमृतानं उत्तर दिलं, “``मुळाना पाण्याच्या दिशेने जायचं कसं कळतं? ती नैसर्गिक प्रेरणा असते, मधुरा. त्यासाठी बुद्धी लागत नाही”.

    आम्ही सगळे विचारात पडलो. अमृता सांगत होती ते आम्हा सगळ्यांना पटलं. मधुरालासुद्धा.

    “``बरोबर आहे. हा ग्रह स्वतःभोवती साठ दिवसात फिरतो. म्हणजे पृथ्वीच्या हिशेबात,’’ हं”, मधुरा म्हणाली, “``म्हणजे इथं महिन्याभराचा दिवस आणि महिन्याभराची रात्र असणार. तेव्हा पानांना जर हालचाल करता येत नसली तर त्यांची महिनाभर उपासमारच होईल, नाही का? पृथ्वीवर हिवाळ्यात पक्षी जसे स्थलांतर करतात तशी या ग्रहावरची झाडं रात्र पडली की स्थलांतर करून सूर्यप्रकाशात येत असणार.”

    सगळ्यांनी माना डोलवल्या.

    हिरवागार दिसणारा हा ग्रह प्रत्यक्षात हिरव्या किड्यांच्या समुद्रामुळे हिरवागार दिसत नसून खरोखरच वनस्पतींमुळे हिरवा दिसतोय, हे समजल्यामुळे आम्ही हुश्श केलं. मग सगळ्यांनाच फेरफटका मारायची उत्कंठा लागून राहिली. जामानिमा करून आम्ही बाहेर पडलो. दीडदोन किलोमीटर जातोय न जातोय तोच – “``अगं आई गंss” अशी मधुराची किंकाळी आमच्या काळजाचा थरकाप उडवून गेली.

    आम्ही तिच्याकडे धावलो. एका सापाने तिच्या पायाला विळखा घातला होता. क्षणाचाही विचार न करता मी आणि अमेयनं वडाच्या पारंबीसारख्या दिसणार्‍या त्या सापाला पकडून विळखा सोडवायचा प्रयत्न केला. पण आमची शक्ती कमी पडली. त्या झटपटीत मधुरा खाली पडली. तिच्या गळ्यातली पाण्याची बाटली जमिनीवर पडली. लगेचच त्या सापानं तिच्या पायाचा विळखा सोडून त्या बाटलीवर झडप घातली आणि आपली निमुळती शेपटी तिच्यात खुपसली. बाटली प्लॅस्टिकचीच होती पण अतिशय भक्कम होती. तरीही क्षणार्धात ते प्लॅस्टिक फाटून त्यातून सापाची शेपटी आत गेली. शेपटीवाटे त्याने भराभर पाणी शोषून घ्यायला सुरुवात केली. सातआठ सेकंदातच पाणी पिऊन साप टम्म फुगला. ही संधी साधून मी माझी लेसर गन काढली आणि सापाची खांडोळी करणार तोच अमृता ओरडली,

    “``थांब, अपूर्व. त्याला मारू नकोस. तो साप नाहीये”.’’ “``साप नाहीये? म्हणजे काय?”, मी थबकलो. पण हातातल्या गनच्या ट्रीगरवरचं बोट न काढता तसाच उभा राहिलो. तशी अमृता पुढं होत म्हणाली,

    “``तो साप नाही. ते मूळ आहे!”’’ “मूळ?”, मी चक्रावलोच. “``हो, मूळ. मूळ. झाडाचं मूळ’’”, अमृता हसून म्हणाली. “``काय?”

    “``या ग्रहावरची वनस्पतीसृष्टी वेगळीच आहे. इथली झाडाची पानं सूर्यप्रकाशात जाऊन अन्न तयार करतात, हे तर आपण पहिलंच. जी गोष्ट पानांची तीच मुळांची. तीही स्वतंत्रपणे हालचाल करू शकत असणार. ती पाण्याच्या शोधात दूरवर जाऊन पाणी घेऊन येत असतील”.’’

    “``अच्छा! असं आहे तर”’’, आशय म्हणाला. “``या ग्रहावर पाऊस नसला तरी सगळीकडे हिरवंगार कसं हे कोडं मला पडलं होतं. त्याचं उत्तर मिळालं. पण इथं पाणी तरी कुठं आहे? आपल्याला तळी, सरोवरं काही दिसली नाहीत”.’’

    “``मी सांगतो”’’, अमेय पुढं झाला, ``“इथल्या जमिनीच्या आत बर्फाच्या स्वरूपात पाणी असणार. ही मुळं खोलवर जाऊन ते पाणी शोषून आणत असतील”.’’

    “``ही जर झाडाची मुळं आहेत तर मग झाडं कुठं आहेत?”, मधुरानं शंका काढली. तिला नेहमीच काही न काही शंका येत असायच्या. त्यावरून आम्ही तिला शंकेश्वरी म्हणून चिडवत असू! “``झाडं असणारच’’”, अमृता म्हणाली. “आपल्याला दिसतील नंतर कुठंतरी. अन्न बनवणारी पानं आणि पाणी घेऊन येणारी मुळं यांना जोडणारा दुवा कुठंतरी असेलच”.’’

    “``कुठंतरी नाही, त्या दिशेला”’’, पश्चिमेकडे बोट दाखवत मधुरा म्हणाली, “``तिकडे असणार”.’’

    “``कशावरून?”, मी आश्चर्यचकित होऊन विचारलं. “``कारण तो साप – किंवा सापचं रूप घेतलेलं ते मूळ, ते त्या दिशेने चाललं आहे”’’, मधुरानं शांतपणे सांगितलं.

    “``खरंच की”’’, मधुराचं निरीक्षण बरोबर होतं. पाणी पिऊन तृप्त झालेला तो ‘साप’ हळूहळू सरपटत त्या दिशेला निघाला होता. आम्हीही त्याच्या मागोमाग निघालो. आम्हाला फार चालावं लागलं नाही. थोड्याच अंतरावर साधारणपणे मीटरभर उंचीचा एक उंचवटा दिसला. वारुळासारख्या आकाराचा. त्याला अनेक भोकं होती. त्यातल्या एका भोकातून तो साप आत गेला. आम्ही थोड्या अंतरावर उभं राहून त्या वारुळाचं निरीक्षण करू लागलो.

    आम्हाला दिसलं, हिरव्या गवताच्या पात्यांची एक लांबच लांब रांग हळूहळू त्या वारुळाकडे येत होती. आणि दुसर्‍या बाजूने तशीच दुसरी रांग वारुळाच्या बाहेर पडत होती. रांगेतली गवताची पाती स्प्रिंगच्या गुंडाळीसारखी दिसत होती. मुंग्यांची रांग असावी तशी ही पाती शिस्तशीरपणे वारुळाच्या आत-बाहेर करत होती.

    “``हे आहे या ग्रहावरचे झाड. किंवा झाडाचे खोड म्हणा हवे तर”’’, वारुळाकडे बोट दाखवून अमृता म्हणाली, ``“ही जी पानांची रांग आत जातेय तिच्याकडे नीट पहा. ती आहेत अन्न तयार करून ते वारुळाकडे आणणारी पानं. मधमाशा मध घेऊन येतात ना, तसं! ते अन्न ती त्या खोडाला पुरवतात आणि तिथून मुळांनी आणलेलं पाणी घेऊन बाहेर येतात. बाहेर येणार्‍या रांगेतली पानं पहा. पाणी पिऊन आता कशी तजेलदार दिसताहेत. आत जाणारी पानं बघा कशी सुकल्यासारखी दिसताहेत.”’’ “``अमृता म्हणाली ते खरं असेल बहुतेक”’’, आशय म्हणाला, “पण मी त्यांचं पृथक्करण करून खात्री करून घेईन”.’’ त्यानं खाली वाकून दोन्ही रांगातल्या पानांचे नमुने उचलून घेतले.

    “``सापासारखी दिसणारी ती मुळं पाणी वारुळात आणून देतात. आणि पुन्हा कोरडी होऊन पाणी आणायला बाहेर येतात, हो ना?”, मधुरानं विचारलं. “``अगदी बरोबर”’’, अमृता म्हणाली. आणि त्याच वेळी कोरडे झालेले एक मूळ वारुळातून बाहेर येताना आम्हाला दिसले. “``माझ्या वॉटरबॅगमधलं पाणी पिऊन टम्म झालेला तो साप हाच तर नाही?”, मधुरा म्हणाली. “

    ``तूच सांगू शकशील तो तोच आहे की दुसरा आहे ते”’’, अमेय खोडकरपणे म्हणाला, ``“तू त्याला अगदी जवळून पहिलं होतंस, हो ना? तुझा दोस्त बनला होता तो. अगदी घट्ट मिठी मारली होती तुला त्यानं!”’’

    अमेयच्या थट्टेमुळे आपल्या पायाला सापाने विळखा घातला होता तो क्षण मधुराला आठवला. त्या आठवणीनं ती किंचित शहारली. “``आता नाही ना तो परत अंगावर येणार?”, ती जरा घाबरलीच होती. “``नाही येणार. अगं तो मुळी साप नाहीच आहे. मूळ आहे ते. ते तुझ्या वॉटरबॉटलमधल्या पाण्याच्यासाठी आलं होतं. आता तुझ्याकडे पाण्याची बाटली नाही तर नाही तुझ्या अंगावर येणार.’’”

    “``पण वॉटरबॉटलमध्ये पाणी आहे ते तेव्हा त्याला कसं कळलं?”, ‘शंकेश्वरी’नं विचारलं.

    “``कुणास ठाऊक! त्या मुळाना पाण्याचा ठावठिकाणा कसा कळतो ते एक गूढच आहे’’, अमृतानं खांदे उडवले. “``पण असणार काहीतरी सिस्टिम. पाण्याचा माग काढणारी. आपल्या पृथ्वीवरच बघ ना, किती वेगवेगळ्या प्रकारचे प्राणी आणि वनस्पती आहेत. प्रत्येकाची अन्नपाणी मिळवायची, शिकार शोधायची, पद्धत किती निराळी असते. आणि या तर परग्रहावरच्या वनस्पती. त्यांची जगायची पद्धत किती विचित्र आणि चमत्कारिक असेल, त्यांची ज्ञानेंद्रिये कशी असतील, आपल्याला कल्पनाच करता येणार नाही.”’’

    अमृताचं म्हणणं खरं होतं. पृथ्वीवरून आणलेल्या काही वनस्पती आम्ही त्या ग्रहावर लावायचा प्रयत्न केला. पण तो यशस्वी झाला नाही. त्या ग्रहावरच्या वनस्पतींनी त्यांच्याशी जणू युद्धच सुरू केलं. त्यात पृथ्वीवरच्या वनस्पतींचा पूर्ण पराभव झाला. हालचाल करणारी त्या ग्रहावरची पानं पृथ्वीवरच्या झाडांभोवती गर्दी करून त्यांच्यापर्यंत प्रकाश पोचूच देत नसत. शिवाय ती सापासारखी मुळं त्यांच्यातला जीवनरस शोषून घेऊन निघून जात. त्यामुळे झाड मरून जाई.

    या ग्रहावरची वनस्पतीसृष्टी जर इतकी विलक्षण तर प्राणिसृष्टी काय असेल या विचाराने आम्ही हबकून गेलो. आसपास प्राणी तर काही दिसत नव्हते. पण ते असू शकतील आणि असले तर आपल्याला ओळखूसुद्धा येणार नाहीत, याची भीतीच वाटायला लागली होती.

    होता होता आमचा जाण्याचा दिवस उजाडला. शेवटचा फेरफटका मारायला आम्ही बाहेर पडलो. हिरव्या रंगाचा समुद्र डोळ्यात साठवून ठेवत होतो. तेवढ्यात मधुरा ओरडली, ``“ते पहा पक्षी”.’’ आम्ही पहिलं. एका उंचवट्यावर दहाबारा लहान पक्षी बसले होते. रंगाने हिरवेच होते. म्हणून झाडीत पटकन दिसून येत नव्हते. त्यांना पंख होते पण ते उंच उडू शकत नव्हते. जगाच्या जागी उडल्यासारखे करून पुन्हा खाली बसत होते. आम्ही जवळ गेलो तरी त्यांनी दूर जायचा जराही प्रयत्न केला नाही. त्यांना कान किंवा डोळे नव्हतेच. आमची चाहूलही त्यांना लागली नाही. अगदी सहज ते आमच्या हातात सापडले. “``किती गोजिरवाणे आहेत नाही? अपूर्व, आपण त्यांना पृथ्वीवर घेऊन जाऊया का?”’’, मधुरानं विचारलं.

    “``मुळीच नाही. मी नाही परवानगी देणार”’’, मी म्हणालो. “``त्यात खूप मोठा धोका आहे. इथल्या वनस्पती किती भयंकर आहेत, हे आपण पहिलं नाही का? हे पक्षीही असेच असू शकतील. ते पृथ्वीवरच्या पक्ष्यांशी लढाई करतील.”’’

    “``इथल्या वनस्पती धोकादायक आहेत, हे मान्य”, अमेय म्हणाला. “त्या नको नेऊया आपण, ``पण अपूर्व, हे पक्षी न्यायला काय हरकत आहे? आपण त्यांना पिंजर्‍यात ठेऊ”.’’

    हो-नाही करता करता त्यातले काही पक्षी बरोबर न्यायचे ठरले. मात्र वाटेत अमृताने आणि आशयने त्यांचा नीट अभ्यास करावा आणि पूर्ण सुरक्षित असेल तरच त्यांना पृथ्वीवर न्यावं, असं आम्ही ठरवलं. एका भक्कम पिंजर्‍यात दहा-बारा पक्षी घेऊन आम्ही त्या ग्रहाचा निरोप घेतला.

    पृथ्वीपर्यंतच्या प्रवासात त्या पक्ष्यांचा अभ्यास करायला आम्हाला भरपूर वेळ मिळाला. ते कुठलाही विषारी पदार्थ उत्सर्जित करत नाहीत, याची आशयने खात्री करून घेतली. पण त्यांचा जीवनव्यापार कसा चालतो, ते बरेच दिवस प्रयत्न करूनही अमृताला समजू शकलं नाही. आमचे यान पृथ्वीच्या जवळ आले. त्या पक्ष्यांना पृथ्वीवर न्यायचे की नाही, याचा निर्णय घ्यायची वेळ आली.

    ...आणि त्याच वेळी अमृता धावतच माझ्या केबिनमध्ये आली. म्हणाली, ``“त्या पक्ष्यांना पृथ्वीवर नेणे हा निव्वळ मूर्खपणा होईल, अपूर्व. ते पक्षी नाहीतच.’’”

    “``पक्षी नाहीत तर मग काय मासे आहेत?”, मी तिची थट्टा केली. “``बालिश विनोद करू नकोस. ते पक्षी नाहीत. त्या बिया आहेत”’’, ती गंभीरपणे म्हणाली.

    “``काय? बिया?” “``हो, त्या बिया आहेत. त्या ग्रहावरल्या झाडांच्या बिया. माझ्या आधीच लक्षात यायला हवं होतं ते. अरे, त्या ग्रहावरची वनस्पतीसृष्टी वेगळी आहे, हे आपण बघितलं. तिथल्या झाडाची पानं प्रकाशात जाऊन अन्न तयार करतात. मुळं पाण्याच्या शोधात दूरवर जातात आणि पाणी घेऊन येतात. जी गोष्ट पानांची, जी गोष्ट मुळांची, तीच बियांची असणार नाही का? त्याही स्वतंत्रपणे हालचाल करू शकत असणार. पक्ष्यांसारख्या!”’’ “``काय बोलतेस?”, मी चक्रावूनच गेलो.

    “``अरे, बघ ना, पृथ्वीवरसुद्धा बिया दूर जाऊन रुजण्याच्या वेगवेगळ्या क्लुप्त्या लढवत असतात. सावरीच्या कापसाच्या बिया वार्‍याबरोबर उडत जातात. आपण त्यांना ‘म्हातार्‍या’ म्हणतो, त्या. पक्षी, माकडं, खारीसारखे प्राणी फळं खातात आणि त्यांच्या बिया त्यांच्या विष्टेतून दूरवर जातात. मधुमालतीच्या बियांना तर हेलिकॉप्टरसारखे पंख असतात. त्या भिंगरीसारख्या गरगर फिरत दूर जातात. अगदी तसंच!”’’ थोडा विचार केल्यावर अमृताचं म्हणणं मला पटलं.

    “``बापरे! म्हणजे हे पक्षी जर आपण पृथ्वीवर नेले तर त्या ग्रहावरची झाडं पुथ्वीवर रुजवण्यासारखं होईल. पृथ्वीवरच्या वनस्पतींची पुरती वाटच लागेल.”’’

    “``खरं आहे”’’, आशय म्हणाला. अमृताच्या मागोमाग तोही आला होता. पाठोपाठ मधुराही.

    “``आशय, ह्या पक्षांना काही आपण पृथ्वीवर नेऊ शकणार नाही. त्यांना मारूनच टाकावं लागेल. एखादं विष देता येईल त्यांना?” “``आपण असं केलं तर?”, आशय म्हणाला, ``“त्यांना पृथ्वीवर न्यायचं नाही. पण मारायचंही नाही”.’’

    “``म्हणजे?”, मी म्हणालो. “काय म्हणायचंय तुला, आशय?” “``मला सुचवायचंय की आपण त्यांना मंगळावर सोडून देऊया. तिथं त्या बिया रुजतील. त्या ग्रहावरची वनस्पतीसृष्टी मंगळावर वाढेल”.’’ “``अरे, पण..”,’’ मी विरोध करायचा दुबळा प्रयत्न केला. “``काय अशक्य आहे? मंगळावर सूर्यप्रकाश आहे. त्या ग्रहावर होता तेवढा नक्कीच आहे. तिथं ही वनस्पतीसृष्टी जगेल, वाढेल. मंगळावरची रखरखीत जमीन हिरवीगार करेल.’’”

    “``अरे पण पाणी? पाण्याचं काय? मंगळावर पाणी कुठंय?’’ “``मंगळावर पाणी नाही हे माहीताहे मला. पण बर्फ आहे ना? काही वर्षांपूर्वी लागलेल्या शोधांनुसार मंगळाच्या ध्रुवप्रदेशात, जमिनीखाली बर्फाचे भरपूर साठे आहेत. त्या ग्रहावरच्या झाडांच्या मुळांचा तिथं खूपच उपयोग होईल. ती मुळं जमिनीखाली पाणी शोधत जातील आणि बर्फाचं पाणी घेऊन येतील. त्या ग्रहावर तेच काम तर ती करत होती!”’’

    “``आणि हवा?”, मधुरानं नेहमीप्रमाणे शंका काढली. “``मंगळावर हवा अजिबात नाही असं नाही’’, आशय म्हणाला, “``खूप विरळ आहे. पण आहे. आणि विरळ असली तरी त्यात जवळजवळ सगळा कार्बन डायऑक्साइड आहे. वनस्पतींना अन्न बनवायला तोच लागतो”.’’

    “``हो, खरंच की. मस्त कल्पना आहे तुझी”’’, अमृता म्हणाली, ``“या पक्षीरूपी बिया मंगळावर नक्की रुजतील. परग्रहावरील वनस्पतींनी ही ‘मंगळावर स्वारी’च केलीय म्हणायला पाहिजे!”’’ थोडा विचार केल्यावर त्या पक्ष्यांना मंगळावर सोडायची आशयची कल्पना मलासुद्धा आवडली. एवितेवी या पक्ष्यांना मारूनच टाकावं लागणार होतं, मी मनाशी म्हटलं, मग एक चान्स घ्यायला काय हरकत आहे? हालचाल करणारी ही परग्रहावरची झाडं मंगळावर जगली तर उत्तमच. पण नाही जगली तरी फार काही बिघडणार नाही.

    पृथ्वीकडे येताना आम्हाला मंगळाजवळूनच यायचं होतं. आम्ही ते पक्षी मंगळावर सोडून आलो. वीस वर्ष झाली त्या गोष्टीला.

    आज जर तुम्ही शक्तीशाली दुर्बिणीतून मंगळाकडे पहिलंत तर तुम्हाला त्याच्या ध्रुवप्रदेशात दोन छोटी जंगलं दिसतील. त्यातल्या उत्तर ध्रुवावरच्या जंगलाला आशय गोडबोलेचं नाव दिलं आहे आणि दक्षिण ध्रुवाजवळच्या जंगलाला अमृता जोशीचं! ..त्यांच्या अफलातून कल्पनेचा गौरव म्हणून!

    -सुबोध जावडेकर

  • हिरवाईत लपलेली रंगीत दुनिया

    On 24th July 2020, Children Magazine

    पाऊस पडला की अगदी आठवड्याभरातच आपल्या आजूबाजूचं चित्र हिरवंगार होतं. कवी ना. धों. महानोरांच्या भाषेत सांगायचं तर ‘आषाढाला पाणकळा, सृष्टी लावण्याचा मळा!’ मग हे सृष्टी लावण्य खुलतं कसं? हे समजून घेऊया जिल्पा निजसुरे यांच्या लेखातून!'वयम्' मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख वाचा आणि तुम्ही काय काय नवीन पाहिलंत ते जरूर कळवा-

  • रात्री उडणारे ‘पतंग'

    On 21st July 2020, Children Magazine

    दि.१८ ते २६ जुलै हा आठवडा भारतात National Moth week म्हणून साजरा होत आहे. फुलपाखरांचे चुलतभाऊ म्हणता येतील अशा पतंगांच्या जगाची आम्हांला ( मी आणि युवराज गुर्जर Yuwaraj Gurjar) ओळख झाली, ती येऊरला अचानक दिसलेल्या अॅटलास मॉथ मुळे. डॉ. अरूण जोशी आणि आयझॅक किहीमकर Isaac Kehimkar हे आमचे सुरुवातीचे मार्गदर्शक. जानेवारी २०१५ मध्ये 'वयम्' मासिकासाठी संपादिका शुभदा चौकर यांनी मला संक्रांत विशेषांकात 'पतंगां'वर लेख लिहायला सांगितला, तो लेख म्हणजे- ‘रात्री उडणारे पतंग’. ‘राष्ट्रीय 'पतंग' महोत्सव २०२०’च्या निमित्ताने पुन्हा एकदा वाचकांसाठी आम्ही शेअर करतोय

  • खमंग सुगंध मातीचा!

    On 17th July 2020, Children Magazine

    गंध आणि आठवणी याचं एक छान नातं आहे. हा गंध बसल्याजागी आपल्याला स्थळ-काळ कोणत्याही मर्यादेशिवाय कुठेही घेऊन जातो. आठवा बघू तुम्हाला जुन्या आठवणी करून देणारे वेगवेगळे गंध! एक गंध तर सगळ्या मुला-माणसांना धुंद करतो तो म्हणजे पहिल्या पावसानंतर पसरणारा मातीचा गंध... त्याबद्दल जाणून घेण्यासाठी वाचू या पद्मश्री पुरस्कारप्राप्त वैज्ञानिक डॉ. शरद काळे यांचा लेख! ‘वयम्’ मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख आज या नव्या माध्यमात प्रसिद्ध करत आहोत.

    पहिल्या पावसात भिजताना मातीचा सुवास अनुभवलाय तुम्ही? त्याला म्हणतात मृद्गंध. मृदा म्हणजे माती. मातीच्या हा गंध छान खमंग असतो.

  • थेंबू आला भेटीला

    On 14th July 2020, Children Magazine

    गेले काही दिवस पावसाने जवळपास पूर्ण महाराष्ट्रात हजेरी लावून सगळं वातावरण गारेगार केलंय. पण पाऊस नक्की पडतो तरी कसा? आपल्याला सांगतोय थेंबू! हो हो थेंबू ! थेंबूची ही छानशी गोष्ट. या थेंबूला आपल्यासाठी बोलका केलाय ज्येष्ठ वैज्ञानिक डॉ. बाळ फोंडके यांनी! ‘वयम्’ मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख खास बाल-किशोरांना वाचायला पाठवत आहोत.

    मित्रांनो, मी आलोSSS मी... पावसाचा थेंब!

  • पाठ्यपुस्तकांचा इतिहास!

    On 7th July 2020, Children Magazine

    काय, नवीन पाठ्यपुस्तकं पाहिलीत का? शैक्षणिक वर्ष सुरू झालं की पाठ्यपुस्तकं पाहायची ओढ लागते ना? यंदा तर अजून शाळा सुरू नाही झाल्या, पण पाठ्यपुस्तकं मात्र वेळेत आली. पाठ्यपुस्तक या प्रकारचा शोध कधी, कुणी लावला, पहिलं पाठ्यपुस्तक कधी प्रसिद्ध झालं, माहितीये?... 'वयम्' मासिकाच्या जुलै 2014 अंकात प्रसिद्ध झालेला ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ किशोर दरक यांचा हा लेख आज मुद्दाम तुम्हाला वाचायला देत आहोत.

    'नव्या कोऱ्या पुस्तकांचा वास मला खूप आवडायचा' हे वाक्य तुम्ही अनेकदा वाचलं/ऐकलं असेल. आत्ता प्रौढ असणाऱ्या अनेकांसाठी 'नवं पुस्तक' म्हणजे 'पाठ्यपुस्तक'च असायचं. कारण बाकी इतर कोणती पुस्तकं हातात पडायचीच नाहीत. शाळेत जाऊन साक्षर झालेल्या सगळ्यांच्या आयुष्यात सर्वाधिक महत्वाचं स्थान असलेली पुस्तकं म्हणजे पाठ्यपुस्तकं!

  • ‘पाठ्यपुस्तक कसे घडते!'

    On 4th July 2020, Children Magazine

    यंदा करोनाच्या काळात सर्वत्र ताळेबंदी असूनही SSC बोर्डाची पाठ्यपुस्तके वेळेत तयार झाली. ती वेबसाइटवर आली. काही मुलांच्या हातातही आली. पाठ्यपुस्तक हे शालेय अभ्यास शिकण्याचं महत्त्वाचं माध्यम! पाठ्यपुस्तकं कोण, कशी तयार करतं? जाणून घेऊया? ‘वयम्’ मासिकाच्या जुलै 2014च्या अंकातला लेख आहे हा! ‘पाठ्यपुस्तक कसे घडते!' “स्थायू, द्रव आणि वायू अशा पदार्थाच्या तीन अवस्था आहेत. पेटलेली मेणबत्ती स्थायू अवस्थेत असते, तिच्यापासून ओघळणारे मेण द्रव अवस्थेत, तर ज्योतीतील जळणारे मेण वायू अवस्थेत असते…’

  • ‘वयम्’च्या अनुभव लेख उपक्रमावर आधारित शैक्षणिक लेख, आज 'महाराष्ट्र टाइम्स'च्या संपदकीय पानावर

    On 19th June 2020, Children Magazine

    पाठ घेण्यापेक्षा पाठबळ द्या !

    सध्या मुलांच्या शाळा निदान ऑनलाइन पद्धतीने सुरू व्हाव्या, असा अट्टहासी सूर आळवला जात आहे. करोना-काळात जणू मुलांचे शिक्षण थबकले आहे आणि शिक्षण-विरहित पोकळीत ती जगत आहेत, अशी चिंता काहींना वाटत आहे. खरोखरच अशी स्थिती आहे का? प्रत्यक्ष शाळा बंद असली तरी मुलांचे शिकणे बंद पडले आहे का? या काळात अनेक मुलांनी नव्या क्षमता कमावल्या, नवी कौशल्ये आत्मसात केली, त्यांना नव्या जाणिवा झाल्या- ही शक्यता आपण लक्षात का घेत नाही?

    येनकेन प्रकारे शिक्षकांनी पाठ्यपुस्तकातील पाठ मुलांसमोर सादर केले तरच शिक्षण होते, या गृहीतकापलीकडे आपण शिक्षणाचा विचार केला तर नव्या शक्यता लक्षात येऊ शकतात. अगदी पाठ्यपुस्तक या महत्त्वाच्या व मूलभूत शिक्षण-साधनाला प्रमाण मानूनही मुलांना शिकण्यासाठी चालना देण्याच्या अनेक नव्या शक्यता आपण या काळात आजमावू शकतो.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 16

    On 12th June 2020, Children Magazine

    तीव्र संवेदनशीलता

    नवनवीन पदार्थ खायला कुणाला आवडत नाही? मुलांना तर वेगवेगळं, चटकदार खायला हवच असतं ना! मात्र सध्याच्या परिस्थितीत आपण गरजा आणि चैन यांतील फरक समजून घेतला पाहिजे, याची जाणीव या मुलांनाही लख्खकन् झाली! मुलांची संवेदनशीलता किती तीव्र आहे बघा!! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा या मुलांनी करोना-काळात कित्ती गोष्टी करून पाहिल्या...

    आज वाचा भाग- 16.

  • शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    On 8th June 2020, Children Magazine

    संयमाची रुजवण

    मुलांना पाहिजे तेव्हा पाहिजे ते मिळण्याची सवय बहुतांश घरांतून लागलेली असते. लॉकडाउनमुळे त्यांना जाणीव झाली की, आपल्याला जे जे हवेसे वाटतेय ते आत्ता मिळू शकणार नाही. आहे त्यात समाधान मिळवावे लागेल. कौतुक हे, की मुलांनी हाही धडा आनंदाने आत्मसात केला या काळात... ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुले लिहिती झाली. त्यांतील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा या मुलांनी करोना-काळात कित्ती गोष्टी करून पाहिल्या...

    आज वाचा भाग- 15.

  • शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    On 2nd June 2020, Children Magazine

    शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    “आजच्या पिढीला शिस्त नाही,” असा आरोप मोठी माणसं अनेकदा करतात. हा आरोप सपशेल खोटा पाडलेली अनेक मुलं भेटली आम्हांला... अर्थात त्यांच्या पत्रांतून! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा, या मुलांनी गेल्या दोन महिन्यांत किती गोष्टी करून पाहिल्या... त्याही अगदी शिस्तीत! कोण म्हणू धजेल की आजची मुलं बेशिस्त आहेत?

    आज वाचा भाग- 14.

  • बेगमीचा काळ !

    On 27th May 2020, Children Magazine

    बेगमीचा काळ !

    करोना सुट्टीच्या काळात बच्चे कंपनी पापड, शेवया असे बेगमीचे पदार्थही बनवू लागली. मुळात बेगमी म्हणजे काय, ती का करायची, हे या काळाने शिकवले त्यांना! आणि घरच्यांशी मनसोक्त गप्पा मारण्यातून त्यांना कितीतरी नव्या जाणिवा झाल्या... हीही बेगमीच, त्यांना पुढच्या आयुष्यात पुरेल अशी!!

    …‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात एव्हाना शेकडो मुले लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत.

    आज वाचा भाग- 13.

  • घरोघरी छोटे शेफ!

    On 22nd May 2020, Children Magazine

    घरोघरी छोटे शेफ!

    स्वयंपाकघर ही एक महत्त्वाची प्रयोगशाळा. पण व्यग्रतेमुळे मुलांना या घरच्या शाळेत वावरायला वेळही नसतो आणि वावही नसतो. अचानक मिळालेल्या सुट्टीमुळे मुलांचे पाय स्वयंपाकघरात खेचले गेले. लुडबूड करता करता ही मुले किचन चॅम्पियन झाली की! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात जी शेकडो मुले लिहिती झाली, त्यांतील अनेकांनी त्यांच्या ‘शेफ’गिरीबद्दल लिहिलंय!

    आज वाचा भाग- 12.

  • निवांत काळातील निरीक्षण

    On 20th May 2020, Children Magazine

    एरव्ही दुर्मीळ असलेला वेळ मिळाल्यावर मुलं बारीक निरीक्षण करतात. अनोखे अनुभव मनापासून उपभोगतात... ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यांतील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. आज वाचा भाग- 11.

  • बुध व शुक्राचे सुरम्य दर्शन

    On 19th May 2020, Children Magazine

    बुध व शुक्राचे सुरम्य दर्शन
    श्री. हेमंत मोने

    शुक्रवार दि. 22 मे 20 रोजी सायंकाळी पश्चिमेकडे बुध आणि शुक्र या दोन्ही ग्रहांचे एकमेकांजवळ दर्शन होईल. त्या दिवशी संध्याकाळी 7.10 वा. सूर्यास्त होईल.शुक्र खूपच तेजस्वी असल्यामुळे सुर्यास्तानंतर 5—10 मिनिटांतच दिसू लागेल. त्यानंतर 7.35 चे सुमारास संधिप्रकाशाचा प्रभाव कमी होईल आणि मग शुक्राच्या डाव्या हातास (दक्षिणेस ) सुमारे एक अंशावर बुध ग्रह व्यवस्थित दिसेल. या दोन ग्रहांची युती मृग नक्षत्रात होत आहे.मृगातील काक्षी (Betalguse ) हा लाल तारा, सारथी तारका पुंजातील अग्नी (Elnath) व रोहिणी (Aldeberan) यांच्या त्रिकोणात शुक्र आणि बुधाचा मुक्काम असेल.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 10

    On 15th May 2020, Children Magazine

    विस्मृतीतील कलांची ओढ !

    मोकळा वेळ ही पर्वणी वाटलीये मुलांना. शाळा, होमवर्क, ट्यूशन क्लास यांनी गच्च झालेल्या दिवसांत मुलांना छंद जोपासायला वेळच मिळत नाही. भरतकाम, शिवणकाम, बागकाम या कला तर फार मागे पडतात. करोनाच्या सुट्टीत काही मुले या विस्मृतीतील कलांकडे वळली. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमामुळे ही मुले लिहिती झाली. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत.

    आज वाचा भाग- 10.

  • तीन ग्रहांचे दर्शन

    On 12th May 2020, Children Magazine

    ‘वयम’ वाचकांनो, पहाटे उठून जरा आकाशात बघा. गुरु, शनी व मंगळ सध्या आपल्याला सहजपणे दर्शन देत आहेत. पहाटे 5 चे सुमारास एकाच वेळी आकाशात तीन ग्रहांचे सुंदर दर्शन होते आहे. त्यासाठी द्विनेत्री, दुर्बिण अशा कोणत्याही साधनाची जरुरी नाही. आपले डोळे त्यासाठी समर्थ आहेत. आता हे ग्रह कसे पहायचे ते सांगतो. पहाटे 5 ते 5.30 ही वेळ सर्वात उत्तम. दक्षीणेकडे तोंड करा. तुमच्या उजव्या हाताकडून डाव्या हाताकडे (पश्चिमेक्डून पूर्वेकडे ) क्रमाने गुरु, शनी व मंगळ यांचे दर्शन होईल. गुरु या तिघांमध्ये तेजस्वी आहे. गुरु—शनी एकाच नजरेत येतात. या दोघांपासून मंगळ डाव्या हातास (पूर्वेकडे) थोडा दूर आहे. मंगळवाऱ दि. 12 ते शनिवार दि.16 पर्यंत निरीक्षण केल्यास आकाश दर्शनाबरोबरच चंद्राचे सरकणेही लक्षात येईल. या काळात ग्रहांच्या स्थितीत लक्षात येण्यासारखा कोणताच बदल होणार नाही. मंगळवाऱ दि. 12 च्या पहाटे चंद्राजवळ गुरु व शनी सहज ओळखता येतील. बुधवार दि. 13 रोजी चंद्र शनीच्या जवळ पोहोचलेला असेल. गुरुवार दि.15 रोजी चंद्र मंगळाला भेटेल. शुक्रवार दि. १६ रोजी चंद्राच्या रेषेत उजवीकडे (पश्चिमेस) अनुक्रमे मंगळ, शनी आणि गुरु यांचे सुरम्य दर्शन होईल.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 8

    On 7th May 2020, Children Magazine

    घरच्या घरी, कित्तीतरी! घरी असतानाही खूप काही शिकता येतं, याचे धडे या काळाने मुलांना दिले. मुलांनी घराची प्रयोगशाळा केली आणि पापड, केकपासून सॅनिटायझरपर्यंत काय काय करून पाहिलं. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमातील भाग 8 मध्ये मुलांच्या मनमुराद प्रयोगांबद्दल वाचा. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 7

    On 5th May 2020, Children Magazine

    मदत घेण्याची कला!

    अचानक भरपूर वेळ मिळाल्यावर तो कारणी लावण्यासाठी कोणाची मदत घ्यायची हे, ही मुलं न शिकवता शिकली. आपले शिक्षक, आजी-आजोबा, दादा-ताई, शिबिर किंवा क्लब चालवणारी त्यांच्या जिव्हाळ्याची व्यक्ती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा हात धरून त्यांनी नवं काहीतरी करून पाहिलं. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 6

    On 30th April 2020, Children Magazine

    मुलं वाचत नाहीत.. त्यांना अभ्यास नकोसा वाटतो... ही गृहितकं चुकीची आहेत. निदान ‘वयम्’ मासिकाशी निगडित असलेली मुलं तरी छान वाचतात, स्वतः स्वतःला हवं ते आवडीने शिकतायत. त्यासाठी मनापासून अभ्यास करतात. संधी, वेळ आणि वाव मिळताच ही मुलं किती काय काय करताहेत, बघा! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 5

    On 28th April 2020, Children Magazine

    मुलांना एरव्ही मोकळा वेळ मिळणे दुर्मीळ झाले आहे. शांत, निवांत वेळ मिळताच ही मुले किती वेगवेगळ्या गोष्टी करून पाहतात, बघा. वयम् वाचक मुलांच्या अनुभव-लेख मालिकेचा हा 5वा भाग!

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 4

    On 22nd April 2020, Children Magazine

    वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही केलेल्या आवाहनाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. रोज किमान २०-२२ ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहे. या अनुभव-लेखांतून मुले त्यांच्या भावना व्यक्त करत आहेत. मुले नवनवीन गोष्टी करत आहेत. नवीन काही समजून घेत आहेत. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना, ही अनुभव-मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 3

    On 20th April 2020, Children Magazine

    वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही केलेल्या आवाहनाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. रोज किमान २०-२२ ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहे. या अनुभव-लेखांतून मुले त्यांच्या भावना व्यक्त करत आहेत. मुले नवनवीन गोष्टी करत आहेत. नवीन काही समजून घेत आहेत. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना, तुम्ही ही अनुभव-मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 2

    On 14th April 2020, Children Magazine

    करोना विषाणूमुळे घरातच वेळ घालवत असताना आपण किती वेगवेगळे अनुभव घेऊ शकतो, हे मुलांकडून समजून घेण्यासारखे आहे. रोजच्या रोज ‘वयम्’च्या वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहेत. सिंधुदुर्ग ते गडचिरोली अशा महाराष्ट्र राज्याच्या पूर्व-पश्चिम सीमाभागांतूनही मुलांचे अनुभव-लेख आले आहेत. या संभ्रम-काळाबद्दल वाटणारी हुरहूर, चिंता आपल्या लेखनातून ही मुलं प्रकट करत आहेत. रडत, कंटाळत न राहता त्यांनी ही परिस्थिती फार समजूतदारपणे स्वीकारली आहे. त्यांचे अनुभव, नव्या जाणिवा त्यांच्याच शब्दांत, पण थोडक्यात समोर ठेवणारी ही अनुभव-मालिका.. वाचताय ना?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 1

    On 9th April 2020, Children Magazine

    घरोघरीची मुले सध्या घरी आहेत. यंदा करोना विषाणूमुळे अचानक मिळालेली सुट्टी शिवाय सर्व कुटुंबीयही घरी, अशा या काळात मुलांनी काय नवे अनुभव घेतले, त्यांना कोणत्या नव्या जाणिवा झाल्या, हे जाणून घेण्यासाठी ‘वयम्’ मासिकातर्फे करण्यात आलेल्या आवाहनाला चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. रोजच्या रोज ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख वाचायला मिळत आहे. त्यात संभ्रम-काळाबद्दल मुलांच्या मनात निर्माण झालेल्या विविध भावना त्यांनी व्यक्त केल्या आहेत. त्यात हुरहूर, काळजी, चिंता अशा भावना स्वाभाविकपणे प्रकट झाल्या असल्या तरी बहुतांश मुलांनी ही परिस्थिती फार समजूतदारपणे स्वीकारली आहे.

  • शंकू ते मेंदू – आपला रंगप्रवास

    On 12th March 2020, Children Magazine

    इंट्रो - मानवी डोळ्यांना रंग नेमके कसे ओळखता येतात, यावर आतापर्यंत बरीच संशोधने झाली आहेत. काही संशोधने चालू आहेत. त्या संशोधनांतून कितीतरी रंगतदार शोध लागले आहेत... आपल्या जीवनात रंगच नसते, सगळं काही काळं-पांढरं असतं तर किती कंटाळवाणं झालं असतं, नाही का ! नशीब, आपल्या सभोवतालीच निसर्गानेच किती रंगांची लयलूट केली आहे. सरत्या पावसाच्या संध्याकाळी आभाळात दिसणारी इंद्रधनूची कमान त्यावरील ता ना पि हि नि पा जा किंवा VIBGYOR आपण आनंदाने पाहू शकतो कारण आपले डोळे आणि त्यांना आज्ञा देणारा मेंदू !

  • नैसर्गिक रंगात रंगलो आम्ही!

    On 11th March 2020, Children Magazine

    रंग कोणाला नाही आवडत ? होळी, दहीहंडी अशा सणांवेळी आपण मोठ्या प्रमाणात रंगांशी खेळतो. पण हे रंग बनतात कसे? काही वेळा हे रंग अपायही करतात. मग कोणते रंग चांगले? वाचा मार्च २०१६ च्या ‘वयम्’ अंकातील उद्योगभेटीचा वृत्तान्त - रंगात रंग कोणता? म्हणजेच Colour colour which colour? हा खेळ आपण तुम्ही खेळलाय? हा खेळ खेळताना जो रंग आपल्याला शोधायला सांगितला आहे तो रंग शोधायला आपण आपल्या आजूबाजूला पळतो आणि तो रंग सापडला की त्याला हात लावून धरतो. तो रंग शोधेपर्यंत जो आउट होईल त्यावर राज्य येते. यावेळी निसर्गातील अनेक रंगाची जणू उजळणीच चाललेली असते.

  • रंगांची बेरीज-वजाबाकी

    On 10th March 2020, Children Magazine

    सात रंगांची, तानापिहिनिपाजा भिंगरी गर्रकन फिरवली की, हा पांढरा रंग दिसतो. पण बशीत उरलेले रंगांचे उगाळे एकत्र केल्यावर मात्र काळाकुट्ट रंग होतो. असे का? आपल्याला रंग कसे दिसतात?.. वाचा हा लेख - “आई, असं का होतंय?” नीलने आईला ओढतच बाल्कनीत नेलं. “इथे बघ! आम्ही ही सात रंगांची, तानापिहिनिपाजा भिंगरी बनवली. ती रंगवताना आम्ही बशीत त्या साती रंगांचे वेगवेगळे ठिपके घोटवले होते. आता ही भिंगरी गर्रकन फिरली की, हा असा मस्त पांढरा रंग दिसतो. पण बशीत उरलेले रंगांचे उगाळे एकत्र केल्यावर मात्र हा बघ असा काळाकुट्ट रंग झाला.” “असं का झालं, काकू?” नीलच्या मित्राला, अर्णवलाही, हाच प्रश्न पडला होता.

  • अग्नि-उत्सव!

    On 9th March 2020, Children Magazine

    शब्दांनाही नाती असतात. ती समजून घेण्यात मजा असते. या लेखात ‘होळी’ आणि ‘अग्नी’ या शब्दांची नातीगोती जाणून घेऊया. `होळी रे होळी पुरणाची पोळी’, `आयी होली आयी, सब रंग लायी’ या अशा ओळी वाचून गेल्या वर्षी साजऱ्या केलेल्या होळी या सणाच्या कितीतरी आठवणी मनात जाग्या झाल्या असतील ना तुमच्या ? आणि आता तुम्हाला होळी पेटल्यावर तडतडतडतड वाजत आसमंताला भिडणाऱ्या आगीच्या ज्वाळा, होळीच्या गरम गरम हाळा, होळीत टाकलेल्या नारळाच्या खमंग भाजक्या खुरड्या मस्त स्वादिष्ट पुरणपोळी तुमच्या बरोबरीने काकामामांनी ठोकलेल्या आरोळ्या आणि मारलेल्या बोंबा आणि दुसऱ्या दिवशी होळीच्या रंगांनी रंगवलेली बाळगोपाळ दोस्त मंडळी.

  • प्राण्या तुझा रंग कसा ?

    On 4th March 2020, Children Magazine

    इंट्रो - प्राण्या-पक्ष्यांचे रंग किती वेगवेगळे असतात ना? रोहित पक्षी (फ्लेमिंगो) छान गुलाबी का? मोराचा मूळ रंग म्हणे तपकिरी असतो पण आपल्याला तर तो मोरपिशी दिसतो... असे का?
    प्राण्या तुझा रंग कसा ? आणि प्राण्या तो असा का ? या प्रश्नाची उत्तरे आपल्याला शोधताना या पृथ्वीवर असणाऱ्या विविध सजीवसृष्टीत निसर्गाने किती विचारपूर्वक रंगांची उधळण केली आहे, ते लक्षात येते. प्राण्यांच्या अंगावर दिसणारे रंग हे त्यांच्या कातडीत, केसात, लवेमध्ये किंवा पिसांत असणाऱ्या रंगद्रव्यामुळे दिसतात.

  • रंगांची ओळख

    On 3rd March 2020, Children Magazine

    इंट्रो- आपण रंग कसे काय ओळखू शकतो? आपल्या शरीरात अशी कोणती यंत्रणा आहे, जी आपल्याला रंग ओळखायला मदत करते? रंग ओळखणे ही काही सोपी क्रिया नाही. नीट समजून घ्या हं. या शास्त्रज्ञ काकानी आपल्याला खूप सोपं करून सांगितलय हे विज्ञान. आपल्याला रंग कसे शिकवले जातात? तर हिरवा रंग गवताचा. म्हणजे तर गवत ज्या रंगाचं असतं तो हिरवा. पण मग पोपटाचाही हिरवाच कसा, असा प्रश्न साहजिकच पडू शकतो. कारण त्या दोन रंगांमध्ये फरक असतो. तेव्हा रंगांची ओळख पटायची तर त्या रंगांचा अनुभव त्याला घ्यावा लागतो. आपल्या डोळ्यांनी तो रंग पाहिल्याशिवाय त्याची ओळख पटणं तसं कठिणच आहे.

  • सत्याचा शोध

    On 28th Feb 2020, Children Magazine

    मित्रांनो, आपल्या सार्‍या भारतीयांसाठी फेब्रुवारी महिना हा महत्त्वाचा आहे. याचं कारण याच महिन्याच्या २८ तारखेला 'राष्ट्रीय विज्ञान दिन' देशभर साजरा करण्यात येतो. दरवर्षी त्या दिवशीचं म्हणून एक घोषवाक्य जाहीर केलं जातं आणि त्या दिवशी देशभर होणारे कार्यक्रम त्या घोषवाक्याच्या अनुषंगानं केले जातात. या कार्यक्रमांमध्ये शाळा, महाविद्यालयं, विद्यापीठं, विविध संशोधन संस्था यांच्यातील विद्यार्थी, त्यांचे शिक्षक, शास्त्रज्ञ, संशोधक भाग घेतात. हा दिवस साजरा करायला सुरुवात झाली, ती १९८६ सालापासून.

  • साहित्यातील कोलंबस!

    On 27th Feb 2020, Children Magazine

    ज्यांच्या नावाचा एक तारा अथांग तारांगणात अक्षय विराजमान आहे असं एक

    आदरणीय नाव - कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज. अर्थात –‘ज्ञानपीठ’ पुरस्कार प्राप्त विष्णू वामन शिरवाडकर. जनमानसातले तात्यासाहेब! कवी, साहित्यिक अनेक असतात; पण ज्यांचे शब्द समाजाला जगण्याची प्रेरणा देतात; काळोखात ठेच लागल्यानंतर फुंकर घालतात व पुढील वाटचालीसाठी प्रकाश देतात, असे साहित्यिक विरळा असतात. आपले वि.वा.शिरवाडकर म्हणजेच कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज हे त्यांपैकीच महत्त्वाचे शब्दप्रभू.