रात्री उडणारे ‘पतंग’

  • रात्री उडणारे ‘पतंग’

    By Makrand Joshi, On 21st July 2020, Children Magazine

    रात्री उडणारे ‘पतंग’

    दि.१८ ते २६ जुलै हा आठवडा भारतात National Moth week म्हणून साजरा होत आहे. फुलपाखरांचे चुलतभाऊ म्हणता येतील अशा पतंगांच्या जगाची आम्हांला ( मी आणि युवराज गुर्जर Yuwaraj Gurjar) ओळख झाली, ती येऊरला अचानक दिसलेल्या अॅटलास मॉथ मुळे. डॉ. अरूण जोशी आणि आयझॅक किहीमकर Isaac Kehimkar हे आमचे सुरुवातीचे मार्गदर्शक. जानेवारी २०१५ मध्ये 'वयम्' मासिकासाठी संपादिका शुभदा चौकर यांनी मला संक्रांत विशेषांकात 'पतंगां'वर लेख लिहायला सांगितला, तो लेख म्हणजे- ‘रात्री उडणारे पतंग’. ‘राष्ट्रीय 'पतंग' महोत्सव २०२०’च्या निमित्ताने पुन्हा एकदा वाचकांसाठी आम्ही शेअर करतोय-

    निसर्गाच्या अफाट पसाऱ्यामध्ये एक संगती आहे. वर वर पाहता विखुरलेले वाटणारे यातले घटक एकमेकांशी घट्टपणे जोडलेले आहेत. इतकेच नव्हे तर प्रत्येक घटकाचे एक विशिष्ठ स्थान ठरलेलं आहे, कारण त्या स्थानावर त्याला एक ठराविक भूमिका बजावायची असते. यातूनच निसर्गातल्या बहुविधतेचा जन्म झाला. याचं एक नेहमी दिसणारं उदाहरण म्हणजे, फुलझाडांमधील काही झाडे रात्री फुलतात. आता या रात्री फुलणाऱ्या झाडांचे परागीभवन म्हणजे बीज प्रसार कोण करणार? त्यासाठी निसर्गात रात्री उडणारी फुलपाखरे अस्तित्वात आली. या रात्री उडणाऱ्या फुलपाखरांना आपण ‘पतंग’ म्हणून ओळखतो. या पतंगांची शरीर रचना काही सूक्ष्म फरक सोडले तर फुलपाखरांशी अगदी मिळती जुळती असते, त्यामुळे अनेकदा गफलतीने यांना फुलपाखरू समजण्यात येते.पण बहुसंख्य फुलपाखरं दिवसा उडतात. अर्थात नियमाला अपवाद असतातच.

    आपल्या तडक भडक रंगांनी आणि पंखांवरील चित्रविचित्र नक्षिने लक्ष वेधून घेणाऱ्या या पतंगांची दुनिया आहे तरी कशी ते जाणून घेऊ या -
    जीवशास्त्रीय दृष्ट्या आपल्या पृथ्वीवरील प्राण्यांचे वर्गिकरण कणा असलेले आणि कणा नसलेले प्राणी या दोन मुख्य गटांमध्ये केले आहे. यातील कणा नसलेल्या प्राण्यांचे जे वर्गिकरण केले आहे, त्यात ऑर्थोपोडा अर्थात संधिपाद हा एक मोठा गट आहे. या गटात क्रस्टेशिया म्हणजे कवचधारी जसे खेकडे, शेवंड हे प्राणी येतात तसेच कीटक म्हणजे इन्सेक्टस येतात. यांत टोळ, ढालकिडे, फुलपाखरे, पतंग यांचा समावेश होतो. हा कीटकांचा गट प्राणिसृष्टीतला सर्वात मोठा गट मानला जातो.

    या गटात जातींच्या संख्येवरुन पहिला क्रमांक लागतो ढालकिडे म्हणजे बिटल्सचा. त्यापाठोपाठ फुलपाखरे आणि पतंगांच्या संयुक्त गटाचा क्रमांक येतो. आपल्या पृथ्वीवर सगळी जीवसृष्टी अवतरली ती उत्क्रांतीच्या अविरत पण हळूहळू फिरणाऱ्या चक्रामधून. याच उतक्रांतीच्या चक्रात कीटकांचा उदय सुमारे ३६० दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाला आणि किटकांच्या गटात फुलपाखरे व पतंगांचा उदय सर्वात शेवटी म्हणजे सुमारे १६० दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाला.

    फुलपाखरे आणि पतंग यांचा उदय तेव्हाच का झाला ? तर त्याच काळात वनस्पतींना फुलं यायला सुरवात झाली होती, म्हणजे सपुष्प वनस्पतींच्या बीजप्रसारासाठी फुलपाखरे आणी पतंग अस्तित्वात आले. कीटकांमधल्या लेपिडोप्टेरा या गटात फुलपाखरे आणि पतंगांचा समावेश केला जातो. या गटाच्या नावाचा अर्थच मुळी लेपिस म्हणजे खवले आणि प्टेरॉन म्हणजे पंख अर्थात खवल्यांचे पंख असा होतो.आज जगभरात फुलपाखरांच्या २५,००० जाती नोंदवण्यात आलेल्या आहेत, तर पतंगांच्या नोंदवलेल्या जातींची संख्या आहे १,२०,०००.

    फुलपाखरू आणि पतंग यात काय फरक आहे ?
    या प्रश्नाचं उत्तर तसं बघितलं तर `काही नाही’ असं देता येतं. कारण फुलपाखरांप्रमाणेच पतंगांना पंखांच्या दोन जोड्या असतात. सहा पाय असतात. मध शोषून घेण्यासाठी प्रोबोस्किस म्हणजे सोंड असते. शरीराची विभागणी मस्तक, धड आणि पोट अशी तीन भागांमध्ये झालेली असते. इतकंच नव्हे तर त्यांचा जीवनक्रमही अगदी सारखा म्हणजे पूर्ण अवस्थांतर या प्रकारातला असतो. मात्र तरीही फुलपाखरे आणि पतंग एकच म्हणता येत नाहीत, कारण त्यांच्यात काही अगदी सूक्ष्म तर काही वरवरचे फरक नक्कीच आहेत. सगळ्यात मोठा फरक म्हणजे फुलपाखरे दिवसा उडतात, तर पतंग निशाचर आहेत. म्हणजे रात्री उडतात. तुम्ही नीट पाहिलं तर तुमच्या लक्षात येईल की फुलपाखरे बसताना शक्यतो पंख मिटून बसतात, तर पतंग नेहमी आपले पंख पसरून बसतात. भिंतीवर पंख पसरुन बसलेल्या पतंगाकडे पाहिल्यावर चटकन आकार आठवतो तो संक्रातीला उडवल्या जाणाऱ्या कागदी पतंगाचा (बहुदा हा कागदी पतंग करायची कल्पना, निसर्गातल्या पतंगावरुनच सुचली असावी).

    फुलपाखरांच्या ॲन्टेना म्हणजे मिशा किंवा चाचपण्या या सरळ आणि टोकाकडे जाडसर असतात, तर पतंगांच्या चाचपण्या या केसाळ आणि निमुळत्या होत गेलेल्या असतात. फुलपाखरांमध्ये डोळे मोठे असतात,तर पतंगांच्या डोळ्याचा आकार त्यांच्या डोक्याच्या मानाने लहान असतो. फुलपाखरांचे मागचे आणि पुढचे पंख सुटे, स्वतंत्र असतात, तर पतंगांमध्ये हे पंख एका लहानशा हुकने जोडलेले असतात.

    पतंगांचा जीवनक्रम हा फुलपाखरांप्रमाणेच अंडी, अळी, कोश, पतंग असा असतो. पतंगांचे वैशिष्ट्य म्हणजे मादीच्या पोटात जन्मापासूनच अंडी असतात, कोशातून बाहेर आल्यानंतर नराशी मिलन झाले की ही अंडी ‘जिवंत’ होतात. पतंगांच्या माद्या फुलपाखरांप्रमाणेच आपली अंडी शक्यतो ज्या झाडाच्या पानांवर अळ्या वाढू शकतात, त्या झाडांवर घालतात. अंडी कधी सुटी सुटी, तर कधी एकत्र घातली जातात. हॉक मॉथ सुटी सुटी अंडी घालतो, तर टसर सिल्क मॉथ एकत्र अंडी घालतो. स्विफ्ट मॉथची मादी तर उडताउडताच पन्नास हजारांपर्यंत अंडी घालते. या अंड्यांची संख्या भरमसाठ असते, कारण वेगवेगळ्या संकटांमधून त्यातली थोडी तरी वाचून, काही शे अळ्यातरी बाहेर याव्यात. अंड्यातून बाहेर आल्यानंतर अळी आधी त्या अंड्याचे टरफल खाते आणि मग फक्त खाते, खाते आणि खाते. सरपटत चालताना समोर दिसेल ते म्हणजे पान, कळी, फूल, झाडाचे मूळ असं काहीही अळी खात सुटते. तिला कोशासाठी नंतर धागा तयार करायचा असतो, त्यासाठी तिचं हे चरणं सुरू असतं.

    दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अनेक पतंगांना सोंड नसते. त्यामुळे कोशातून बाहेर आल्यानंतर ते काहीही खात नाहीत. अर्थात त्यांचे आयुष्य काही दिवसांचे असते, पण त्यासाठीची बेगमी अळी अवस्थेत केली जाते. मात्र अळी अवस्थेत असताना पतंगांना सर्वात जास्त धोका असतो, त्यामुळे कधी रंगांच्या माध्यमातून परिसरामध्ये मिसळून जाऊन, तर कधी दिवसा पानाखाली लपून आणि रात्रीच बाहेर पडून या अळ्या स्वतःचा बचाव करतात. सतत खात असल्याने अळीची वाढ जलद होत असते आणि त्यामुळे ती वारंवार कात टाकते. नंतर एका क्षणी अळीला जाणीव होते की आता कोश विणायची वेळ आली आहे, तेंव्हा ती खाणं थांबवते.

    एखाद्या काटकीचा आधार घेउन ती कोश विणू लागते. सर्वसाधारणपणे दोन दिवसात कोश विणायचं काम पूर्ण होतं. सर्वसाधारण आकाराच्या कोशासाठी तयार केलेला धागा १.८ कि.मी.इतक्या लांबीचा असतो. काही पतंगांच्या अळ्या स्वतःला पानामध्ये गुंडाळून कोश करतात, तर डेथ हेड हॉक मॉथची अळी स्वतःला जमिनीत गाडून मग कोश तयार करते. समजा एखाद्या अळीने अनुकूल हंगामाच्या शेवटी कोश केला, तर त्यातील पतंग थेट पुढच्या वर्षी बाहेर येतो. कोशात असतानाही अळीवरचा धोका टळलेला नसतो. काही वेळा पॅरासाइट वास्प म्हणजे परोपजिवी माश्या या कोशाला छिद्र पाडून, त्यात आपली अंडी घालतात. मग या अंड्यातून बाहेर आलेली माश्यांची पिल्ले कोशातल्या अळीवर आपल पोट भरतात, तर कधी कधी या माश्या अळीबाहेर असतानाच, तिच्या शरीरात आपली अंडी घालून ठेवतात. त्यामुळे अशा प्रकारे परोपजिवी माशांमुळे, काही वेळा कोशातून पतंग बाहेर यायच्या ऐवजी या माशा बाहेर येतात.

    सर्वसाधारणपणे कोशातून सात ते पंधरा दिवसांत पतंग बाहेर येतो. बाहेर पडण्यासाठी शक्यतो संध्याकाळी काळोख पडल्यानंतरची किंवा पहाटे सूर्य उगवण्याआधीची वेळ निवडली जाते. कोशात असताना पतंग गुंडाळलेल्या अवस्थेत असतो. बाहेर आल्यानंतर त्याला आपले पंख सरळ करायला काही क्षण लागतात. त्याच्या पंखांमध्ये रक्तप्रवाह खेळून ते उडण्यासाठी योग्य झाले की पतंग हवेत उडू लागतात. प्रजोत्पादन हेच पतंगांचे प्रमुख जीवन कार्य असते. त्यामुळे कोशातून बाहेर आल्यानंतर पतंगांचे नर, माद्यांचा शोध घेऊ लागतात. त्यासाठी त्यांना आपल्या चाचपण्यांचा म्हणजेच ॲन्टेनांचा उपयोग होतो. या चाचपण्यांमुळे नरांना काही किलोमीटर अंतरावरच्या माद्यांचा गंध जाणवतो. पूर्ण वाढ झालेल्या पतंगांचा धोका संपलेला नसतो. सरडे, पक्षी, कोळी, बेडूक, वटवाघूळ असे शिकारी त्यांना भक्ष्य बनवायला टपलेले असतात. अर्थात स्वतःचा बचाव करायचे काही खास उपाय पतंगांकडे असतात. अमेरिकेतल्या टायगर मॉथना सर्वात जास्त धोका वटवाघळांपासून असतो, म्हणून हे पतंग आपल्या पंखांची उघडझाप करुन अल्ट्रा सॉनिक ध्वनी निर्माण करतात आणि वटवाघुळांना तरंग सोडून शोधता येणार नाही, अशी आडकाठी निर्माण करता. आउल मॉथ या पतंगाच्या पुढच्या दोन्ही पंखांवर डोळ्य़ा मोठा आकार तयार झालेला असतो. पानांमागे दडलेल्या या मॉथचा हा ‘डोळा’न पाहून भक्षक गोंधळतात, घाबरतात आणि आउल मॉथचा बचाव होतो.

    पतंगाचा अवतार जरी रात्री उमलणाऱ्या फुलांचे परागीभवन करण्यासाठी झाला असला, तरी पतंग केवळ फुलांवरच बसत नाहीत. पतंगाच्य़ा आवडीतही वैविध्य आहे. चिखल, शेण, झाडाचा डिंक, जास्त पिकलेली फळे, इतकंच काय, पण माणसांचा घाम याकडेही पतंग आकर्षित होतात. तुम्हाला पतंगांचे जवळून निरीक्षण करायचे असेल तर घराच्या गॅलरीत, अंगणात जास्त पिकलेली केळी, पेरू, अननस ही फळे ठेवून बघा, संध्याकाळी या फळांच्या ‘बुफे’वर निरनिराळ्या प्रकारचे पतंग झेपावताना दिसतील.

    ॲटलास मॉथ, मून मॉथ, टसर मॉथ या पतंगांना अजिबात प्रोबोस्किस म्हणजे सोंड हा अवयवच नसतो, तर सगळ्यात वेगाने उडणाऱ्या हॉक मॉथला तेरा सेंटीमीटर लांबीची सॊंड असते. आपल्या गतीमान उडण्यामुळे हॉक मॉथ लांब पल्ल्याचे स्थलांतर करतात. पतंग निशाचर असल्याने आजही पतंगबाबतच्या अनेक गोष्टी आपल्याला माहित नाहीत. त्यातल्या त्यात ज्या पतंगांपासून रेशमाचे धागे मिळतात, त्यांचीच ओळख माणसाला जास्त आहे. सध्या भारतात ज्या मलबेरी सिल्क मॉथपासून रेशीम मिळवले जाते, ती पतंगाची जात चीनमधून भारतात आणण्यात आली. प्राचीन काळात भारतात टसर, मुगा आणि एरी या तीन जातींच्या पतंगांपासून रेशीम मिळवले जात असे. मात्र मलबेरी सिल्क मॉथचा उपयोग सेरीकल्चर म्हणजे रेशमाची शेती करण्यासाठी करण्यासाठी प्रामुख्याने केला जातो. या रेशमाच्या पतंगांची अळी जो कोश विणते, त्याच्या आतल्या भागात रेशमाचे तंतू असतात, पतंगाची वाढ पूर्ण होऊ लागली की पतंग एक प्रकारचा स्राव सोडून ते धागे विरघळवून टाकतो. त्यामुळे या पतंगांपासून रेशीम मिळवण्यासाठी कोश गरम पाण्यात टाकून आतला पतंग मारावा लागतो. अपवाद फक्त एरी मॉथचा, कारण एरी मॉथ हे रेशमाचे तंतू विरघळवत नाही. जगातला आकाराने सर्वात मोठा पतंग म्हणजे ॲटलास मॉथ. याच्या दोन पंखांच्या टोकांमधले अंतर सुमारे ३३ सेंटीमिटर इतके असते. पंखाच्य़ा टोकांवरील रंगसंगती आणि नक्षी एखाद्या सापाच्या डोक्याचा भास निर्माण करणारी असते. मुंबई-पुण्याच्या परिसरात हा पतंग अनेकदा पाहायला मिळतो. याच्या एंटेना नारळाच्या झावळीसारख्या असतात.

    आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराने आणि रंगाने लक्ष वेधून घेणारा आणखी एक पतंग म्हणजे मून मॉथ. फिकट पिस्ता रंगात न्हाउन निघालेल्या या पतंगाच्या मागच्या पंखाचा आकार झिरमिळ्यांसारखा होत गेलेला असतो. शिवाय याच्या चारही पंखांवर अर्धपारदर्शक वर्तुळाकार असतात.

    पतंग बचावासाठी अनेकदा इतर किटकांची नक्कल करताना दिसतात. हँड मेडन मॉथ हा दिवसा उडणारा पतंग एखाद्या धोकादायक माशीसारखा (वास्प) दिसतो. अनेकदा त्याला माशी समजून हूसकावून लावलं जात. डेथ हेड हॉक मॉथच्या अंगावरीरल नक्षीमधून मानवी कवटीचं भितीदायक चित्र निर्माण होतं.

    परागी भवनाचे काम करणारे आणि रेशीम देणारे पतंग उपद्रवी सुध्दा आहेत. आपल्या घरातल्या डाळी, पिठं, धान्य यावर गुजराण करणारे काही पतंग ( म्हणजे त्यांच्या अळ्या) आहेत. तसेच क्लोथ्स मॉथची अळी लोकर, लोकरी कपडे, ब्लँकेट्स यांचा फडशा पाडते.

    भाज्यांवर जगणारे काही पतंग आहेत. त्यांना अडवायला रासायनिक किटक नाशकांचा वापर करणे योग्य ठरणार नाही. निसर्गातच या पतंगाचे जे शत्रू आहेत, त्यांचा उपयोग करुन उपद्रवी पतंगांच्य संख्येवर नियंत्रण ठेवायचा प्रयत्न केला पाहिजे. सृष्टीतील इतर सर्व घटकांप्रमाणेच पतंगांचे या निसर्गचक्रात एक विशिष्ट स्थान आहे आणि त्या स्थानावरुन ते कायमचे ढळणार नाहीत, याची खबरदारी आपण घेतली पाहिजे.
    -मकरंद जोशी
    makarandvj@gmail.com

    जुलै २०२० ‘वयम्’

  • हिरवाईत लपलेली रंगीत दुनिया

    On 24th July 2020, Children Magazine

    पाऊस पडला की अगदी आठवड्याभरातच आपल्या आजूबाजूचं चित्र हिरवंगार होतं. कवी ना. धों. महानोरांच्या भाषेत सांगायचं तर ‘आषाढाला पाणकळा, सृष्टी लावण्याचा मळा!’ मग हे सृष्टी लावण्य खुलतं कसं? हे समजून घेऊया जिल्पा निजसुरे यांच्या लेखातून!'वयम्' मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख वाचा आणि तुम्ही काय काय नवीन पाहिलंत ते जरूर कळवा-

  • खमंग सुगंध मातीचा!

    On 17th July 2020, Children Magazine

    गंध आणि आठवणी याचं एक छान नातं आहे. हा गंध बसल्याजागी आपल्याला स्थळ-काळ कोणत्याही मर्यादेशिवाय कुठेही घेऊन जातो. आठवा बघू तुम्हाला जुन्या आठवणी करून देणारे वेगवेगळे गंध! एक गंध तर सगळ्या मुला-माणसांना धुंद करतो तो म्हणजे पहिल्या पावसानंतर पसरणारा मातीचा गंध... त्याबद्दल जाणून घेण्यासाठी वाचू या पद्मश्री पुरस्कारप्राप्त वैज्ञानिक डॉ. शरद काळे यांचा लेख! ‘वयम्’ मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख आज या नव्या माध्यमात प्रसिद्ध करत आहोत.

    पहिल्या पावसात भिजताना मातीचा सुवास अनुभवलाय तुम्ही? त्याला म्हणतात मृद्गंध. मृदा म्हणजे माती. मातीच्या हा गंध छान खमंग असतो.

  • थेंबू आला भेटीला

    On 14th July 2020, Children Magazine

    गेले काही दिवस पावसाने जवळपास पूर्ण महाराष्ट्रात हजेरी लावून सगळं वातावरण गारेगार केलंय. पण पाऊस नक्की पडतो तरी कसा? आपल्याला सांगतोय थेंबू! हो हो थेंबू ! थेंबूची ही छानशी गोष्ट. या थेंबूला आपल्यासाठी बोलका केलाय ज्येष्ठ वैज्ञानिक डॉ. बाळ फोंडके यांनी! ‘वयम्’ मासिकाच्या जून 2013 च्या अंकात प्रसिद्ध झालेला हा लेख खास बाल-किशोरांना वाचायला पाठवत आहोत.

    मित्रांनो, मी आलोSSS मी... पावसाचा थेंब!

  • पाठ्यपुस्तकांचा इतिहास!

    On 7th July 2020, Children Magazine

    काय, नवीन पाठ्यपुस्तकं पाहिलीत का? शैक्षणिक वर्ष सुरू झालं की पाठ्यपुस्तकं पाहायची ओढ लागते ना? यंदा तर अजून शाळा सुरू नाही झाल्या, पण पाठ्यपुस्तकं मात्र वेळेत आली. पाठ्यपुस्तक या प्रकारचा शोध कधी, कुणी लावला, पहिलं पाठ्यपुस्तक कधी प्रसिद्ध झालं, माहितीये?... 'वयम्' मासिकाच्या जुलै 2014 अंकात प्रसिद्ध झालेला ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ किशोर दरक यांचा हा लेख आज मुद्दाम तुम्हाला वाचायला देत आहोत.

    'नव्या कोऱ्या पुस्तकांचा वास मला खूप आवडायचा' हे वाक्य तुम्ही अनेकदा वाचलं/ऐकलं असेल. आत्ता प्रौढ असणाऱ्या अनेकांसाठी 'नवं पुस्तक' म्हणजे 'पाठ्यपुस्तक'च असायचं. कारण बाकी इतर कोणती पुस्तकं हातात पडायचीच नाहीत. शाळेत जाऊन साक्षर झालेल्या सगळ्यांच्या आयुष्यात सर्वाधिक महत्वाचं स्थान असलेली पुस्तकं म्हणजे पाठ्यपुस्तकं!

  • ‘पाठ्यपुस्तक कसे घडते!'

    On 4th July 2020, Children Magazine

    यंदा करोनाच्या काळात सर्वत्र ताळेबंदी असूनही SSC बोर्डाची पाठ्यपुस्तके वेळेत तयार झाली. ती वेबसाइटवर आली. काही मुलांच्या हातातही आली. पाठ्यपुस्तक हे शालेय अभ्यास शिकण्याचं महत्त्वाचं माध्यम! पाठ्यपुस्तकं कोण, कशी तयार करतं? जाणून घेऊया? ‘वयम्’ मासिकाच्या जुलै 2014च्या अंकातला लेख आहे हा! ‘पाठ्यपुस्तक कसे घडते!' “स्थायू, द्रव आणि वायू अशा पदार्थाच्या तीन अवस्था आहेत. पेटलेली मेणबत्ती स्थायू अवस्थेत असते, तिच्यापासून ओघळणारे मेण द्रव अवस्थेत, तर ज्योतीतील जळणारे मेण वायू अवस्थेत असते…’

  • ‘वयम्’च्या अनुभव लेख उपक्रमावर आधारित शैक्षणिक लेख, आज 'महाराष्ट्र टाइम्स'च्या संपदकीय पानावर

    On 19th June 2020, Children Magazine

    पाठ घेण्यापेक्षा पाठबळ द्या !

    सध्या मुलांच्या शाळा निदान ऑनलाइन पद्धतीने सुरू व्हाव्या, असा अट्टहासी सूर आळवला जात आहे. करोना-काळात जणू मुलांचे शिक्षण थबकले आहे आणि शिक्षण-विरहित पोकळीत ती जगत आहेत, अशी चिंता काहींना वाटत आहे. खरोखरच अशी स्थिती आहे का? प्रत्यक्ष शाळा बंद असली तरी मुलांचे शिकणे बंद पडले आहे का? या काळात अनेक मुलांनी नव्या क्षमता कमावल्या, नवी कौशल्ये आत्मसात केली, त्यांना नव्या जाणिवा झाल्या- ही शक्यता आपण लक्षात का घेत नाही?

    येनकेन प्रकारे शिक्षकांनी पाठ्यपुस्तकातील पाठ मुलांसमोर सादर केले तरच शिक्षण होते, या गृहीतकापलीकडे आपण शिक्षणाचा विचार केला तर नव्या शक्यता लक्षात येऊ शकतात. अगदी पाठ्यपुस्तक या महत्त्वाच्या व मूलभूत शिक्षण-साधनाला प्रमाण मानूनही मुलांना शिकण्यासाठी चालना देण्याच्या अनेक नव्या शक्यता आपण या काळात आजमावू शकतो.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 16

    On 12th June 2020, Children Magazine

    तीव्र संवेदनशीलता

    नवनवीन पदार्थ खायला कुणाला आवडत नाही? मुलांना तर वेगवेगळं, चटकदार खायला हवच असतं ना! मात्र सध्याच्या परिस्थितीत आपण गरजा आणि चैन यांतील फरक समजून घेतला पाहिजे, याची जाणीव या मुलांनाही लख्खकन् झाली! मुलांची संवेदनशीलता किती तीव्र आहे बघा!! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा या मुलांनी करोना-काळात कित्ती गोष्टी करून पाहिल्या...

    आज वाचा भाग- 16.

  • शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    On 8th June 2020, Children Magazine

    संयमाची रुजवण

    मुलांना पाहिजे तेव्हा पाहिजे ते मिळण्याची सवय बहुतांश घरांतून लागलेली असते. लॉकडाउनमुळे त्यांना जाणीव झाली की, आपल्याला जे जे हवेसे वाटतेय ते आत्ता मिळू शकणार नाही. आहे त्यात समाधान मिळवावे लागेल. कौतुक हे, की मुलांनी हाही धडा आनंदाने आत्मसात केला या काळात... ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुले लिहिती झाली. त्यांतील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा या मुलांनी करोना-काळात कित्ती गोष्टी करून पाहिल्या...

    आज वाचा भाग- 15.

  • शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    On 2nd June 2020, Children Magazine

    शिस्तशीर मुलांना सलाम!

    “आजच्या पिढीला शिस्त नाही,” असा आरोप मोठी माणसं अनेकदा करतात. हा आरोप सपशेल खोटा पाडलेली अनेक मुलं भेटली आम्हांला... अर्थात त्यांच्या पत्रांतून! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. बघा, या मुलांनी गेल्या दोन महिन्यांत किती गोष्टी करून पाहिल्या... त्याही अगदी शिस्तीत! कोण म्हणू धजेल की आजची मुलं बेशिस्त आहेत?

    आज वाचा भाग- 14.

  • बेगमीचा काळ !

    On 27th May 2020, Children Magazine

    बेगमीचा काळ !

    करोना सुट्टीच्या काळात बच्चे कंपनी पापड, शेवया असे बेगमीचे पदार्थही बनवू लागली. मुळात बेगमी म्हणजे काय, ती का करायची, हे या काळाने शिकवले त्यांना! आणि घरच्यांशी मनसोक्त गप्पा मारण्यातून त्यांना कितीतरी नव्या जाणिवा झाल्या... हीही बेगमीच, त्यांना पुढच्या आयुष्यात पुरेल अशी!!

    …‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात एव्हाना शेकडो मुले लिहिती झाली. त्यातील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत.

    आज वाचा भाग- 13.

  • घरोघरी छोटे शेफ!

    On 22nd May 2020, Children Magazine

    घरोघरी छोटे शेफ!

    स्वयंपाकघर ही एक महत्त्वाची प्रयोगशाळा. पण व्यग्रतेमुळे मुलांना या घरच्या शाळेत वावरायला वेळही नसतो आणि वावही नसतो. अचानक मिळालेल्या सुट्टीमुळे मुलांचे पाय स्वयंपाकघरात खेचले गेले. लुडबूड करता करता ही मुले किचन चॅम्पियन झाली की! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात जी शेकडो मुले लिहिती झाली, त्यांतील अनेकांनी त्यांच्या ‘शेफ’गिरीबद्दल लिहिलंय!

    आज वाचा भाग- 12.

  • निवांत काळातील निरीक्षण

    On 20th May 2020, Children Magazine

    एरव्ही दुर्मीळ असलेला वेळ मिळाल्यावर मुलं बारीक निरीक्षण करतात. अनोखे अनुभव मनापासून उपभोगतात... ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमात शेकडो मुलं लिहिती झाली. त्यांतील निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. आज वाचा भाग- 11.

  • बुध व शुक्राचे सुरम्य दर्शन

    On 19th May 2020, Children Magazine

    बुध व शुक्राचे सुरम्य दर्शन
    श्री. हेमंत मोने

    शुक्रवार दि. 22 मे 20 रोजी सायंकाळी पश्चिमेकडे बुध आणि शुक्र या दोन्ही ग्रहांचे एकमेकांजवळ दर्शन होईल. त्या दिवशी संध्याकाळी 7.10 वा. सूर्यास्त होईल.शुक्र खूपच तेजस्वी असल्यामुळे सुर्यास्तानंतर 5—10 मिनिटांतच दिसू लागेल. त्यानंतर 7.35 चे सुमारास संधिप्रकाशाचा प्रभाव कमी होईल आणि मग शुक्राच्या डाव्या हातास (दक्षिणेस ) सुमारे एक अंशावर बुध ग्रह व्यवस्थित दिसेल. या दोन ग्रहांची युती मृग नक्षत्रात होत आहे.मृगातील काक्षी (Betalguse ) हा लाल तारा, सारथी तारका पुंजातील अग्नी (Elnath) व रोहिणी (Aldeberan) यांच्या त्रिकोणात शुक्र आणि बुधाचा मुक्काम असेल.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 10

    On 15th May 2020, Children Magazine

    विस्मृतीतील कलांची ओढ !

    मोकळा वेळ ही पर्वणी वाटलीये मुलांना. शाळा, होमवर्क, ट्यूशन क्लास यांनी गच्च झालेल्या दिवसांत मुलांना छंद जोपासायला वेळच मिळत नाही. भरतकाम, शिवणकाम, बागकाम या कला तर फार मागे पडतात. करोनाच्या सुट्टीत काही मुले या विस्मृतीतील कलांकडे वळली. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमामुळे ही मुले लिहिती झाली. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत.

    आज वाचा भाग- 10.

  • तीन ग्रहांचे दर्शन

    On 12th May 2020, Children Magazine

    ‘वयम’ वाचकांनो, पहाटे उठून जरा आकाशात बघा. गुरु, शनी व मंगळ सध्या आपल्याला सहजपणे दर्शन देत आहेत. पहाटे 5 चे सुमारास एकाच वेळी आकाशात तीन ग्रहांचे सुंदर दर्शन होते आहे. त्यासाठी द्विनेत्री, दुर्बिण अशा कोणत्याही साधनाची जरुरी नाही. आपले डोळे त्यासाठी समर्थ आहेत. आता हे ग्रह कसे पहायचे ते सांगतो. पहाटे 5 ते 5.30 ही वेळ सर्वात उत्तम. दक्षीणेकडे तोंड करा. तुमच्या उजव्या हाताकडून डाव्या हाताकडे (पश्चिमेक्डून पूर्वेकडे ) क्रमाने गुरु, शनी व मंगळ यांचे दर्शन होईल. गुरु या तिघांमध्ये तेजस्वी आहे. गुरु—शनी एकाच नजरेत येतात. या दोघांपासून मंगळ डाव्या हातास (पूर्वेकडे) थोडा दूर आहे. मंगळवाऱ दि. 12 ते शनिवार दि.16 पर्यंत निरीक्षण केल्यास आकाश दर्शनाबरोबरच चंद्राचे सरकणेही लक्षात येईल. या काळात ग्रहांच्या स्थितीत लक्षात येण्यासारखा कोणताच बदल होणार नाही. मंगळवाऱ दि. 12 च्या पहाटे चंद्राजवळ गुरु व शनी सहज ओळखता येतील. बुधवार दि. 13 रोजी चंद्र शनीच्या जवळ पोहोचलेला असेल. गुरुवार दि.15 रोजी चंद्र मंगळाला भेटेल. शुक्रवार दि. १६ रोजी चंद्राच्या रेषेत उजवीकडे (पश्चिमेस) अनुक्रमे मंगळ, शनी आणि गुरु यांचे सुरम्य दर्शन होईल.

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 8

    On 7th May 2020, Children Magazine

    घरच्या घरी, कित्तीतरी! घरी असतानाही खूप काही शिकता येतं, याचे धडे या काळाने मुलांना दिले. मुलांनी घराची प्रयोगशाळा केली आणि पापड, केकपासून सॅनिटायझरपर्यंत काय काय करून पाहिलं. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमातील भाग 8 मध्ये मुलांच्या मनमुराद प्रयोगांबद्दल वाचा. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 7

    On 5th May 2020, Children Magazine

    मदत घेण्याची कला!

    अचानक भरपूर वेळ मिळाल्यावर तो कारणी लावण्यासाठी कोणाची मदत घ्यायची हे, ही मुलं न शिकवता शिकली. आपले शिक्षक, आजी-आजोबा, दादा-ताई, शिबिर किंवा क्लब चालवणारी त्यांच्या जिव्हाळ्याची व्यक्ती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा हात धरून त्यांनी नवं काहीतरी करून पाहिलं. ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 6

    On 30th April 2020, Children Magazine

    मुलं वाचत नाहीत.. त्यांना अभ्यास नकोसा वाटतो... ही गृहितकं चुकीची आहेत. निदान ‘वयम्’ मासिकाशी निगडित असलेली मुलं तरी छान वाचतात, स्वतः स्वतःला हवं ते आवडीने शिकतायत. त्यासाठी मनापासून अभ्यास करतात. संधी, वेळ आणि वाव मिळताच ही मुलं किती काय काय करताहेत, बघा! ‘वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही हाती घेतलेल्या अनुभव-लेखन उपक्रमाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना तुम्ही ही मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 5

    On 28th April 2020, Children Magazine

    मुलांना एरव्ही मोकळा वेळ मिळणे दुर्मीळ झाले आहे. शांत, निवांत वेळ मिळताच ही मुले किती वेगवेगळ्या गोष्टी करून पाहतात, बघा. वयम् वाचक मुलांच्या अनुभव-लेख मालिकेचा हा 5वा भाग!

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 4

    On 22nd April 2020, Children Magazine

    वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही केलेल्या आवाहनाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. रोज किमान २०-२२ ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहे. या अनुभव-लेखांतून मुले त्यांच्या भावना व्यक्त करत आहेत. मुले नवनवीन गोष्टी करत आहेत. नवीन काही समजून घेत आहेत. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना, ही अनुभव-मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 3

    On 20th April 2020, Children Magazine

    वयम्’ मासिकातर्फे आम्ही केलेल्या आवाहनाला भरघोस प्रतिसाद मिळत आहे. रोज किमान २०-२२ ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहे. या अनुभव-लेखांतून मुले त्यांच्या भावना व्यक्त करत आहेत. मुले नवनवीन गोष्टी करत आहेत. नवीन काही समजून घेत आहेत. निवडक अनुभव-लेख आम्ही संपादित रूपात प्रसिद्ध करत आहोत. वाचताय ना, तुम्ही ही अनुभव-मालिका?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 2

    On 14th April 2020, Children Magazine

    करोना विषाणूमुळे घरातच वेळ घालवत असताना आपण किती वेगवेगळे अनुभव घेऊ शकतो, हे मुलांकडून समजून घेण्यासारखे आहे. रोजच्या रोज ‘वयम्’च्या वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख आमच्यापर्यंत येत आहेत. सिंधुदुर्ग ते गडचिरोली अशा महाराष्ट्र राज्याच्या पूर्व-पश्चिम सीमाभागांतूनही मुलांचे अनुभव-लेख आले आहेत. या संभ्रम-काळाबद्दल वाटणारी हुरहूर, चिंता आपल्या लेखनातून ही मुलं प्रकट करत आहेत. रडत, कंटाळत न राहता त्यांनी ही परिस्थिती फार समजूतदारपणे स्वीकारली आहे. त्यांचे अनुभव, नव्या जाणिवा त्यांच्याच शब्दांत, पण थोडक्यात समोर ठेवणारी ही अनुभव-मालिका.. वाचताय ना?

  • ‘वयम्’च्या मुलांचे सुट्टी अनुभव – भाग 1

    On 9th April 2020, Children Magazine

    घरोघरीची मुले सध्या घरी आहेत. यंदा करोना विषाणूमुळे अचानक मिळालेली सुट्टी शिवाय सर्व कुटुंबीयही घरी, अशा या काळात मुलांनी काय नवे अनुभव घेतले, त्यांना कोणत्या नव्या जाणिवा झाल्या, हे जाणून घेण्यासाठी ‘वयम्’ मासिकातर्फे करण्यात आलेल्या आवाहनाला चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. रोजच्या रोज ‘वयम्’ वाचक-मुलांचे अनुभव-लेख वाचायला मिळत आहे. त्यात संभ्रम-काळाबद्दल मुलांच्या मनात निर्माण झालेल्या विविध भावना त्यांनी व्यक्त केल्या आहेत. त्यात हुरहूर, काळजी, चिंता अशा भावना स्वाभाविकपणे प्रकट झाल्या असल्या तरी बहुतांश मुलांनी ही परिस्थिती फार समजूतदारपणे स्वीकारली आहे.

  • शंकू ते मेंदू – आपला रंगप्रवास

    On 12th March 2020, Children Magazine

    इंट्रो - मानवी डोळ्यांना रंग नेमके कसे ओळखता येतात, यावर आतापर्यंत बरीच संशोधने झाली आहेत. काही संशोधने चालू आहेत. त्या संशोधनांतून कितीतरी रंगतदार शोध लागले आहेत... आपल्या जीवनात रंगच नसते, सगळं काही काळं-पांढरं असतं तर किती कंटाळवाणं झालं असतं, नाही का ! नशीब, आपल्या सभोवतालीच निसर्गानेच किती रंगांची लयलूट केली आहे. सरत्या पावसाच्या संध्याकाळी आभाळात दिसणारी इंद्रधनूची कमान त्यावरील ता ना पि हि नि पा जा किंवा VIBGYOR आपण आनंदाने पाहू शकतो कारण आपले डोळे आणि त्यांना आज्ञा देणारा मेंदू !

  • नैसर्गिक रंगात रंगलो आम्ही!

    On 11th March 2020, Children Magazine

    रंग कोणाला नाही आवडत ? होळी, दहीहंडी अशा सणांवेळी आपण मोठ्या प्रमाणात रंगांशी खेळतो. पण हे रंग बनतात कसे? काही वेळा हे रंग अपायही करतात. मग कोणते रंग चांगले? वाचा मार्च २०१६ च्या ‘वयम्’ अंकातील उद्योगभेटीचा वृत्तान्त - रंगात रंग कोणता? म्हणजेच Colour colour which colour? हा खेळ आपण तुम्ही खेळलाय? हा खेळ खेळताना जो रंग आपल्याला शोधायला सांगितला आहे तो रंग शोधायला आपण आपल्या आजूबाजूला पळतो आणि तो रंग सापडला की त्याला हात लावून धरतो. तो रंग शोधेपर्यंत जो आउट होईल त्यावर राज्य येते. यावेळी निसर्गातील अनेक रंगाची जणू उजळणीच चाललेली असते.

  • रंगांची बेरीज-वजाबाकी

    On 10th March 2020, Children Magazine

    सात रंगांची, तानापिहिनिपाजा भिंगरी गर्रकन फिरवली की, हा पांढरा रंग दिसतो. पण बशीत उरलेले रंगांचे उगाळे एकत्र केल्यावर मात्र काळाकुट्ट रंग होतो. असे का? आपल्याला रंग कसे दिसतात?.. वाचा हा लेख - “आई, असं का होतंय?” नीलने आईला ओढतच बाल्कनीत नेलं. “इथे बघ! आम्ही ही सात रंगांची, तानापिहिनिपाजा भिंगरी बनवली. ती रंगवताना आम्ही बशीत त्या साती रंगांचे वेगवेगळे ठिपके घोटवले होते. आता ही भिंगरी गर्रकन फिरली की, हा असा मस्त पांढरा रंग दिसतो. पण बशीत उरलेले रंगांचे उगाळे एकत्र केल्यावर मात्र हा बघ असा काळाकुट्ट रंग झाला.” “असं का झालं, काकू?” नीलच्या मित्राला, अर्णवलाही, हाच प्रश्न पडला होता.

  • अग्नि-उत्सव!

    On 9th March 2020, Children Magazine

    शब्दांनाही नाती असतात. ती समजून घेण्यात मजा असते. या लेखात ‘होळी’ आणि ‘अग्नी’ या शब्दांची नातीगोती जाणून घेऊया. `होळी रे होळी पुरणाची पोळी’, `आयी होली आयी, सब रंग लायी’ या अशा ओळी वाचून गेल्या वर्षी साजऱ्या केलेल्या होळी या सणाच्या कितीतरी आठवणी मनात जाग्या झाल्या असतील ना तुमच्या ? आणि आता तुम्हाला होळी पेटल्यावर तडतडतडतड वाजत आसमंताला भिडणाऱ्या आगीच्या ज्वाळा, होळीच्या गरम गरम हाळा, होळीत टाकलेल्या नारळाच्या खमंग भाजक्या खुरड्या मस्त स्वादिष्ट पुरणपोळी तुमच्या बरोबरीने काकामामांनी ठोकलेल्या आरोळ्या आणि मारलेल्या बोंबा आणि दुसऱ्या दिवशी होळीच्या रंगांनी रंगवलेली बाळगोपाळ दोस्त मंडळी.

  • प्राण्या तुझा रंग कसा ?

    On 4th March 2020, Children Magazine

    इंट्रो - प्राण्या-पक्ष्यांचे रंग किती वेगवेगळे असतात ना? रोहित पक्षी (फ्लेमिंगो) छान गुलाबी का? मोराचा मूळ रंग म्हणे तपकिरी असतो पण आपल्याला तर तो मोरपिशी दिसतो... असे का?
    प्राण्या तुझा रंग कसा ? आणि प्राण्या तो असा का ? या प्रश्नाची उत्तरे आपल्याला शोधताना या पृथ्वीवर असणाऱ्या विविध सजीवसृष्टीत निसर्गाने किती विचारपूर्वक रंगांची उधळण केली आहे, ते लक्षात येते. प्राण्यांच्या अंगावर दिसणारे रंग हे त्यांच्या कातडीत, केसात, लवेमध्ये किंवा पिसांत असणाऱ्या रंगद्रव्यामुळे दिसतात.

  • रंगांची ओळख

    On 3rd March 2020, Children Magazine

    इंट्रो- आपण रंग कसे काय ओळखू शकतो? आपल्या शरीरात अशी कोणती यंत्रणा आहे, जी आपल्याला रंग ओळखायला मदत करते? रंग ओळखणे ही काही सोपी क्रिया नाही. नीट समजून घ्या हं. या शास्त्रज्ञ काकानी आपल्याला खूप सोपं करून सांगितलय हे विज्ञान. आपल्याला रंग कसे शिकवले जातात? तर हिरवा रंग गवताचा. म्हणजे तर गवत ज्या रंगाचं असतं तो हिरवा. पण मग पोपटाचाही हिरवाच कसा, असा प्रश्न साहजिकच पडू शकतो. कारण त्या दोन रंगांमध्ये फरक असतो. तेव्हा रंगांची ओळख पटायची तर त्या रंगांचा अनुभव त्याला घ्यावा लागतो. आपल्या डोळ्यांनी तो रंग पाहिल्याशिवाय त्याची ओळख पटणं तसं कठिणच आहे.

  • सत्याचा शोध

    On 28th Feb 2020, Children Magazine

    मित्रांनो, आपल्या सार्‍या भारतीयांसाठी फेब्रुवारी महिना हा महत्त्वाचा आहे. याचं कारण याच महिन्याच्या २८ तारखेला 'राष्ट्रीय विज्ञान दिन' देशभर साजरा करण्यात येतो. दरवर्षी त्या दिवशीचं म्हणून एक घोषवाक्य जाहीर केलं जातं आणि त्या दिवशी देशभर होणारे कार्यक्रम त्या घोषवाक्याच्या अनुषंगानं केले जातात. या कार्यक्रमांमध्ये शाळा, महाविद्यालयं, विद्यापीठं, विविध संशोधन संस्था यांच्यातील विद्यार्थी, त्यांचे शिक्षक, शास्त्रज्ञ, संशोधक भाग घेतात. हा दिवस साजरा करायला सुरुवात झाली, ती १९८६ सालापासून.

  • साहित्यातील कोलंबस!

    On 27th Feb 2020, Children Magazine

    ज्यांच्या नावाचा एक तारा अथांग तारांगणात अक्षय विराजमान आहे असं एक

    आदरणीय नाव - कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज. अर्थात –‘ज्ञानपीठ’ पुरस्कार प्राप्त विष्णू वामन शिरवाडकर. जनमानसातले तात्यासाहेब! कवी, साहित्यिक अनेक असतात; पण ज्यांचे शब्द समाजाला जगण्याची प्रेरणा देतात; काळोखात ठेच लागल्यानंतर फुंकर घालतात व पुढील वाटचालीसाठी प्रकाश देतात, असे साहित्यिक विरळा असतात. आपले वि.वा.शिरवाडकर म्हणजेच कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज हे त्यांपैकीच महत्त्वाचे शब्दप्रभू.